Kim był William Szekspir i dlaczego wciąż go czytamy?
Genialny dramaturg czy zwykły aktor z Warwickshire, który miał wyjątkowe szczęście? Spór o to, kim naprawdę był William Szekspir, toczy się od ponad czterystu lat i chyba nigdy się nie skończy. Faktem jest jedno: żaden inny autor nie wpłynął tak mocno na język angielski, teatr europejski i wyobraźnię kolejnych pokoleń czytelników.
Jego biografia jest w gruncie rzeczy dość skromna. Syn rękawicznika z prowincjonalnego miasteczka, bez uniwersyteckiego wykształcenia, który w wieku osiemnastu lat musiał się ożenić, bo jego dziewczyna zaszła w ciążę. A jednak ten sam człowiek w ciągu dwóch dekad napisał trzydzieści siedem sztuk i sto pięćdziesiąt cztery sonety, które do dziś wystawia się na scenach całego świata i cytuje częściej niż jakikolwiek inny tekst literacki poza Biblią.
Dla polskiego ucznia Szekspir to przede wszystkim „Makbet”, „Hamlet” albo „Romeo i Julia”, lektury obowiązkowe, przez które trzeba przebrnąć. Warto jednak wiedzieć, że za tymi tytułami stoi żywy, konkretny człowiek: mąż, ojciec, który stracił jedyne syna, wspólnik teatralnej trupy walczącej o przetrwanie w Londynie targanym epidemiami dżumy. Znajomość jego losu naprawdę pomaga zrozumieć, skąd w jego sztukach tyle bólu, zazdrości i pytań o sens istnienia.
Kalendarium życia: najważniejsze fakty i daty
| Rok lub okres | Wydarzenie z życia | Wpływ na twórczość i lektury |
|---|---|---|
| 1564 | Narodziny w Stratford nad Avonem, chrzest 26 kwietnia | Początek historii, o której wiemy zaskakująco mało jak na tak sławnego twórcę |
| 1582 | Ślub z Anne Hathaway, starszą od niego o osiem lat i będącą już w ciąży | Rodzinne zobowiązania przyspieszają dorosłość osiemnastolatka |
| 1583/1585 | Narodziny córki Susanny, a następnie bliźniąt Hamneta i Judith | Doświadczenie ojcostwa, które później odciśnie się na jego twórczości |
| ok. 1587/1592 | Tak zwane „lata stracone”, czyli wyjazd do Londynu, o którym nie zachowały się żadne dokumenty | Legenda otaczająca początek kariery aktorskiej i pisarskiej |
| 1592 | Pierwsza pisemna wzmianka o nim jako dramaturgu, złośliwy paszkwil Roberta Greene’a | Dowód, że młody prowincjusz zdążył już zaistnieć i zdenerwować konkurencję |
| 1596 | Śmierć jedenastoletniego syna Hamneta | Motyw straty dziecka i żałoby, który wielu badaczy dostrzega później w „Hamlecie” |
| 1599 | Otwarcie teatru Globe, w którym Szekspir jest współudziałowcem | Powstają „Juliusz Cezar” i „Hamlet”, szczyt kariery dramatopisarskiej |
| 1609 | Wydanie zbioru sto pięćdziesięciu czterech sonetów | Najbardziej intymna i tajemnicza część jego twórczości, pełna niedopowiedzianych miłości |
| 1613 | Pożar Globe Theatre podczas przedstawienia „Henryka VIII” | Symboliczny koniec pewnej epoki, Szekspir wycofuje się do Stratfordu |
| 1616 | Śmierć 23 kwietnia w rodzinnym Stratfordzie | Zamknięcie życiorysu, choć legenda dopiero się rozkręca |
| 1623 | Pośmiertne wydanie zbiorowe dzieł, tak zwane Pierwsze Folio | Bez tej książki połowa jego sztuk, w tym „Makbet”, mogłaby zaginąć na zawsze |
Chłopak z Warwickshire, który podbił Londyn
Dom rodzinny, szkoła i ożenek w pośpiechu
William przyszedł na świat w Stratford nad Avonem, w rodzinie o całkiem niezłej pozycji jak na małe miasteczko. Ojciec, John Shakespeare, handlował rękawicami i skórami, dorobił się na tyle, że przez pewien czas pełnił nawet funkcję burmistrza. Matka, Mary Arden, pochodziła z zamożniejszej, ziemiańskiej rodziny, co dawało Williamowi trochę lepszy start niż większości rówieśników.
Chłopak trafił do miejscowej grammar school, gdzie uczono łaciny, retoryki i klasycznej literatury. To właśnie tam poznał Owidiusza i Plauta, autorów, których echa słychać później w jego sztukach. Na studia jednak nigdy nie pojechał. Ten brak uniwersyteckiego dyplomu przez wieki podsycał spekulacje, że sztuk nie mógł napisać syn rękawicznika, tylko ktoś lepiej urodzony i wykształcony. Współczesna nauka traktuje te teorie z dużym dystansem, ale sama ich żywotność pokazuje, jak trudno ludziom uwierzyć, że taki geniusz mógł wyrosnąć z tak zwyczajnego domu.
W 1582 roku, mając zaledwie osiemnaście lat, William żeni się z dwudziestosześcioletnią Anne Hathaway z sąsiedniej wsi Shottery. Ślub odbywa się w pośpiechu, bo panna młoda jest już w ciąży. Pół roku później rodzi się córka Susanna, a dwa lata po niej bliźnięta: syn Hamnet i córka Judith. Rodzina jest więc kompletna, zanim William skończył dwadzieścia lat.
Lata stracone i podbój londyńskich scen
Między rokiem 1585 a 1592 w źródłach panuje kompletna cisza. Nie wiadomo, czym Szekspir się zajmował, gdzie mieszkał ani jak zarabiał na życie. Badacze snuli najróżniejsze teorie: praca nauczyciela, pomocnika prawnika, a nawet kłusownika uciekającego przed miejscowym sędzią. Pewne jest tylko to, że w pewnym momencie zostawił żonę i dzieci w Stratfordzie i wyruszył do Londynu.
Pierwszy ślad po nim odnajdujemy dopiero w 1592 roku, i to w formie ataku. Dramaturg Robert Greene w swoim paszkwilu nazywa go „parweniuszowską wroną", która stroi się w cudze piórka, czyli aktorem ośmielającym się pisać sztuki jak prawdziwi, wykształceni dramatopisarze. Ten złośliwy komentarz jest w gruncie rzeczy najlepszym dowodem, że młody Szekspir zdążył już zrobić sobie nazwisko i to na tyle mocne, żeby ktoś poczuł się zagrożony.
W kolejnych latach Szekspir wiąże się z trupą Lorda Szambelana, przemianowaną później na King’s Men, gdy patronat objął sam król Jakub I. To właśnie ta trupa w 1599 roku buduje na południowym brzegu Tamizy teatr Globe, otwartą, okrągłą scenę mieszczącą nawet trzy tysiące widzów. Szekspir jest tam nie tylko autorem, ale i współwłaścicielem, co tłumaczy, dlaczego pisał tak dużo i tak szybko. Od jego tempa pracy zależały realne pieniądze.
Miłości, sonety i cień żałoby
Życie prywatne Szekspira kryje więcej pytań niż odpowiedzi. Małżeństwo z Anne Hathaway przez większość dorosłego życia było małżeństwem na odległość: on w Londynie, ona z dziećmi w Stratfordzie. W testamencie zapisał jej „drugie najlepsze łóżko", co przez wieki interpretowano jako złośliwość, choć historycy przypominają, że najlepsze łóżko w domu tradycyjnie było przeznaczone dla gości, więc ten zapis wcale nie musiał być afrontem.
Prawdziwą burzę emocji budzą jednak sonety, wydane w 1609 roku. Sto dwadzieścia sześć z nich adresowanych jest do tajemniczego „pięknego młodzieńca", a kolejne dwadzieścia sześć do równie tajemniczej „czarnej damy". Kim byli naprawdę, do dziś nie wiadomo, choć wielu badaczy wskazuje na Henry’ego Wriothesleya, hrabiego Southampton, jako możliwego adresata pierwszej grupy wierszy. Ta niejednoznaczność sprawia, że sonety Szekspira bywają dziś czytane również jako świadectwo miłości homoerotycznej, choć elżbietańska kultura przyjaźni męskiej rządziła się innymi zasadami niż nasza współczesna.
Najboleśniejszym momentem jego życia była z pewnością śmierć jedenastoletniego syna Hamneta w 1596 roku, prawdopodobnie z powodu jednej z fal dżumy nawiedzających wtedy Anglię. Wielu szekspirologów dostrzega echo tej straty kilka lat później, w imieniu głównego bohatera „Hamleta" i w obsesyjnym powracaniu tej sztuki do tematu śmierci ojca, żałoby i niemożności pogodzenia się z odejściem bliskiej osoby.
Świat myśli i teatr, który zmienił wszystko
Szekspir nie zostawił po sobie traktatów filozoficznych ani manifestów artystycznych, jego światopogląd trzeba odczytywać z samych sztuk. A wyłania się z nich obraz człowieka głęboko nieufnego wobec prostych podziałów na dobro i zło. Jego bohaterowie rzadko są jednoznacznie źli albo jednoznacznie dobrzy: Makbet to i mordercy, i ofiara własnej ambicji, Shylock z „Kupca weneckiego" bywa okrutny, ale też skrzywdzony przez społeczeństwo, które nim gardzi.
Powracającym motywem jest też fascynacja teatrem samym w sobie. Fraza „cały świat to scena" z komedii „Jak wam się podoba" nie jest przypadkowa, dla Szekspira życie i rola sceniczna nieustannie się przenikają, a jego bohaterowie często zdają sobie sprawę, że grają role narzucone im przez los, ród czy własną ambicję.
Pod względem warsztatu Szekspir spopularyzował pentametr jambiczny jako naturalny rytm angielskiej mowy scenicznej i śmiało mieszał tragizm z komizmem w jednej sztuce, co w jego czasach było odważnym złamaniem klasycznych reguł dramatu. Wprowadził też do literatury angielskiej setki nowych słów i zwrotów, z których wiele funkcjonuje w codziennej angielszczyźnie do dziś, choć rzadko kto pamięta, skąd się wzięły.
Najważniejsze cytaty i myśli autora
„Być albo nie być, oto jest pytanie."
Komentarz egzaminacyjny: Klasyczny cytat do rozprawki o wyborach moralnych, wahaniu i granicach ludzkiej woli. Świetnie pasuje do tematów o bohaterach rozdartych wewnętrznym konfliktem.
„Coś zgniłego jest w państwie duńskim."
Komentarz egzaminacyjny: Przyda się w pracach o władzy, korupcji i rozkładzie moralnym instytucji, nie tylko przy okazji „Hamleta", ale też jako uniwersalna diagnoza kryzysu społecznego.
„Cały świat to scena, a wszyscy ludzie na nim to tylko aktorzy."
Komentarz egzaminacyjny: Dobry punkt wyjścia do rozważań o tożsamości, masce społecznej i pytaniu, czy ludzkie zachowania są autentyczne, czy odgrywane na pokaz.
„Życie jest tylko cieniem przemijającym, aktorem, co się miota przez godzinę po scenie i już go nie słychać, jest to opowieść głupca, pełna wrzasku i furii, nic nie znacząca."
Komentarz egzaminacyjny: Mocna ilustracja nihilizmu i katastroficznej wizji ludzkiej egzystencji, przydatna przy tematach o sensie życia i przemijaniu.
„Cóż znaczy imię? To, co zwiemy różą, pod inną nazwą równie by pachniało."
Komentarz egzaminacyjny: Doskonały cytat do rozważań o istocie rzeczy w opozycji do nazwy czy etykiety, a także do tematów o miłości silniejszej niż społeczne podziały.
Ciekawostki i mało znane fakty
- Nie zachował się ani jeden rękopis żadnej sztuki Szekspira napisany jego ręką, znamy go głównie z drukowanych wydań i relacji współczesnych mu aktorów.
- W testamencie zostawił swoim kolegom z trupy, Johnowi Hemingesowi, Richardowi Burbage’owi i Henry’emu Condellowi, pieniądze na zakup pierścieni żałobnych. To właśnie oni siedem lat po jego śmierci wydali Pierwsze Folio, ratując od zapomnienia około osiemnastu sztuk, które inaczej mogłyby zaginąć bezpowrotnie.
- Podpis Szekspira zachował się zaledwie na kilku dokumentach i za każdym razem jest zapisany nieco inaczej, co dodatkowo napędza teorie spiskowe o jego tożsamości.
- Teatr Globe spłonął doszczętnie w 1613 roku podczas przedstawienia „Henryka VIII", gdy iskra z armatniego wystrzału scenicznego podpaliła słomiany dach. Nikt nie zginął, choć jednemu z widzów zajęły się spodnie, które ugaszono butelką piwa.
- Do dziś nie wiadomo na pewno, w jaki dokładnie sposób zmarł. Legenda głosi, że przeziębił się po suto zakrapianym spotkaniu z przyjaciółmi, dramaturgami Benem Jonsonem i Michaelem Draytonem, ale to raczej barwna anegdota niż potwierdzony fakt.
- Nazwisko Shakespeare zapisywano na przestrzeni jego życia na kilkanaście różnych sposobów, między innymi Shakspere, Shaksper czy w formie rozdzielonej na dwa człony, ortografia w tamtych czasach nie była jeszcze ustandaryzowana.
Jak wykorzystać biografię Szekspira na egzaminie?
Kontekst biograficzny: Śmierć syna Hamneta warto przywołać przy analizie „Hamleta" jako możliwe źródło obsesyjnego motywu żałoby i niemożności pogodzenia się ze stratą. Z kolei doświadczenie życia na dwa domy, między Londynem a Stratfordem, dobrze tłumaczy, dlaczego w jego sztukach tyle bohaterów żyje w rozdarciu między obowiązkiem a pragnieniem.
Kontekst historyczny i kulturowy: Szekspira warto łączyć z epoką elżbietańską i wczesnostuartowską, czasem dynamicznego rozwoju angielskiego teatru publicznego, ale też nawracających epidemii dżumy, które regularnie zamykały londyńskie sceny na miesiące. To dobry kontekst do prac o roli sztuki w czasach kryzysu oraz o napięciu między świecką rozrywką a purytańską krytyką teatru, która w końcu doprowadziła do zamknięcia wszystkich teatrów w Anglii w 1642 roku.