Hamlet – opracowanie i streszczenie

Wstęp

„Być albo nie być, oto jest pytanie” to zdanie zna chyba każdy, nawet ten, kto nigdy nie otworzył Szekspira. Właśnie z tego powodu warto w końcu przeczytać (albo dobrze sobie przypomnieć), skąd się ono bierze. „Hamlet, królewicz duński” powstał około 1600 roku i jest jedną z najczęściej wystawianych i cytowanych sztuk w historii teatru. Shakespeare napisał historię młodego księcia, który wraca z uniwersytetu na wieść o śmierci ojca i zastaje dwór duński pogrążony w czymś, co dziś nazwalibyśmy kryzysem zaufania: matka wyszła za stryja niecały miesiąc po pogrzebie, a na murach zamku pojawia się duch, który twierdzi, że został zamordowany.

Dla współczesnego ucznia Hamlet to nie tylko „stara sztuka o zemście”. To studium człowieka, który wie, co powinien zrobić, ale nie potrafi się na to zdecydować, bo zbyt dużo myśli, zbyt dużo wątpi i zbyt dobrze widzi, jak skomplikowany jest świat. Fabuła rozgrywa się wokół jednego pytania: czy Hamlet pomści ojca, czy zwątpienie i refleksja go sparaliżują. Odpowiedź, do której dochodzi Shakespeare, jest gorzka i wcale nie oczywista, a to właśnie czyni ten dramat tak nośnym tematem maturalnym.

Geneza i kontekst powstania

Shakespeare napisał Hamleta w czasach, gdy na angielskim tronie kończyły się rządy Elżbiety I, a więc w okresie niepewności politycznej i lęku o przyszłość dynastii. Legenda o duńskim księciu, który udaje szaleństwo, by pomścić ojca, istniała już wcześniej (w kronikach skandynawskich spisanych przez Saxo Grammaticusa oraz w wersji francuskiej Francois de Belleforesta), ale to Shakespeare przekształcił prostą opowieść zemsty w psychologiczny dramat o wątpieniu i świadomości własnej śmiertelności. Sztuka powstała w epoce renesansu, jednak swoim mrokiem, pesymizmem i pytaniami o sens istnienia zapowiada już nastroje baroku, dlatego bywa nazywana dramatem elżbietańskim na granicy dwóch epok.

Polski przekład, z którego korzysta się w szkole najczęściej, wyszedł spod pióra Józefa Paszkowskiego w XIX wieku i to właśnie ta wersja jest podstawą niniejszego opracowania.

Streszczenie szczegółowe

Akt pierwszy

Na tarasie zamku w Elsynorze strażnicy Bernardo i Marcellus, razem z przyjacielem Hamleta, Horacym, widzą ducha zmarłego króla. Nikt nie potrafi go zmusić do mówienia. Tymczasem na dworze nowy król Klaudiusz, brat zmarłego władcy, świętuje swój niedawny ślub z wdową po bracie, królową Gertrudą, i zwołuje radę w sprawie zagrożenia ze strony Norwegii, gdzie młody książę Fortynbras szykuje wojsko. Hamlet, wciąż w żałobie, jawnie okazuje niechęć do pospiesznego małżeństwa matki. Horacy opowiada mu o duchu, więc książę postanawia zobaczyć zjawę na własne oczy.

W nocy duch ojca wyjawia Hamletowi straszliwą prawdę: nie umarł od ukąszenia węża, jak twierdzi oficjalna wersja, lecz został otruty przez własnego brata, Klaudiusza, który wlał mu truciznę do ucha podczas snu w ogrodzie. Duch żąda zemsty, ale każe oszczędzić matkę i zostawić jej sumienie niebu. Wstrząśnięty Hamlet przysięga zemstę i każe przyjaciołom milczeć o tym, co widzieli, zapowiadając, że od teraz może udawać szaleńca.

Równolegle poznajemy rodzinę Poloniusza, szambelana króla. Jego syn Laertes wyjeżdża do Francji, uprzednio przestrzegając siostrę Ofelię przed zbytnim zaufaniem do uczuć Hamleta. Sam Poloniusz powtarza tę przestrogę, każąc córce ograniczyć kontakty z księciem.

Akt drugi

Poloniusz wysyła sługę Reinalda, by śledził Laertesa w Paryżu, co pokazuje, jak bardzo szambelan lubi kontrolę i intrygi. Wkrótce przerażona Ofelia opowiada ojcu, że Hamlet odwiedził ją w dziwnym, rozczochranym stanie, jakby oszalał z miłości. Poloniusz natychmiast biegnie z tą wiadomością do króla, przekonany, że rozwiązał zagadkę dziwnego zachowania księcia.

Klaudiusz i Gertruda, zaniepokojeni odmiennym Hamletem, ściągają na dwór jego dawnych kolegów ze studiów, Rosenkrantza i Gildensterna, by pod pozorem przyjaźni wybadali, co naprawdę dzieje się w głowie księcia. Hamlet szybko przejrzy ich grę. W tym samym czasie na zamek przybywają wędrowni aktorzy. Hamlet wpada na pomysł, by wystawić sztukę przypominającą okoliczności śmierci jego ojca i obserwować reakcję Klaudiusza. Jeśli król zdradzi się winą, będzie to dowód mocniejszy niż słowa ducha.

Akt trzeci

To najbardziej znany akt dramatu. Hamlet, sam na scenie, wygłasza słynny monolog „być albo nie być”, rozważając, czy warto znosić cierpienia życia, czy raczej zakończyć je samobójczo, gdyby nie strach przed tym, co czeka po śmierci. Zaraz potem odbywa się rozmowa z Ofelią, podczas której książę, świadomy, że jest podsłuchiwany przez ukrytych Klaudiusza i Poloniusza, brutalnie każe jej „iść do klasztoru”, odrzucając ją i udając (albo naprawdę przeżywając) załamanie.

Wieczorem odbywa się przedstawienie aktorów, tak zwana „pułapka na myszy”. Gdy na scenie ktoś zatruwa króla, wlewając truciznę do ucha śpiącego, Klaudiusz zrywa się przerażony i przerywa spektakl. Dla Hamleta to potwierdzenie winy stryja. Chwilę później książę trafia na modlącego się w samotności Klaudiusza i mógłby go zabić, ale powstrzymuje się, bo zabicie króla w trakcie modlitwy oznaczałoby, według ówczesnych wierzeń, wysłanie jego duszy prosto do nieba, co nie byłoby prawdziwą zemstą.

Akt kończy się dramatyczną sceną w komnacie królowej. Hamlet ostro wyrzuca matce jej postępek, a gdy słyszy poruszenie za kotarą, przebija ją mieczem, zabijając ukrytego tam Poloniusza, którego brał za Klaudiusza. Duch ojca zjawia się ponownie, by przypomnieć synowi o celu zemsty i uspokoić wzburzenie.

Akt czwarty

Śmierć Poloniusza zmienia wszystko. Klaudiusz, przerażony, że sam mógł stać się celem, postanawia pozbyć się Hamleta i wysyła go do Anglii w towarzystwie Rosenkrantza i Gildensterna, którzy niosą list z tajnym poleceniem zabicia księcia po przybyciu. Hamlet, podejrzewając podstęp, w drodze podmienia treść listu, tak by to jego dawni koledzy zostali straceni zamiast niego, a sam ucieka podczas ataku piratów na statek.

Tymczasem na dworze Ofelia, załamana śmiercią ojca i odrzuceniem przez Hamleta, popada w obłęd, śpiewa dziwne piosenki i wkrótce tonie w rzece, otoczona kwiatami, w scenie, którą Gertruda opisuje jako niejednoznaczną między nieszczęśliwym wypadkiem a samobójstwem. Powracający z Francji Laertes, wściekły na wieść o śmierci ojca i siostry, szuka zemsty na Hamlecie. Klaudiusz zręcznie kieruje ten gniew we właściwą stronę i wspólnie planują zgubę księcia.

Akt piąty

Na cmentarzu grabarze żartobliwie rozmawiają, kopiąc grób dla Ofelii. Hamlet, świeżo po powrocie, trafia tam przypadkiem z Horacym i w słynnej scenie z czaszką błazna Yoricka rozmyśla o nieuchronności śmierci, która zrównuje królów i żebraków. Dopiero teraz orientuje się, czyj to pogrzeb.

Klaudiusz i Laertes przygotowali podwójnie zabezpieczony plan: pojedynek na szpady, w którym broń Laertesa ma być zatruta, a na wypadek gdyby to nie wystarczyło, król przygotowuje również zatrute wino dla Hamleta. Podczas pojedynku dochodzi do serii tragicznych pomyłek. Gertruda nieświadomie wypija zatrute wino i umiera. Hamlet i Laertes ranią się nawzajem tą samą zatrutą szpadą. Umierający Laertes zdradza całą prawdę o spisku, po czym Hamlet w akcie ostatecznej zemsty rani zatrutym ostrzem samego Klaudiusza i zmusza go do wypicia reszty trucizny. Umierając, Hamlet prosi Horacego, by przeżył i opowiedział światu prawdziwą historię, a władzę w Danii oddaje przybywającemu z wojskiem Fortynbrasowi.

Analiza i interpretacja

Symbolika i motyw teatru w teatrze

Scena z wędrownymi aktorami to nie tylko fortel fabularny. Sztuka w sztuce pokazuje, że teatr może być narzędziem prawdy, sposobem na wydobycie tego, czego nie da się powiedzieć wprost. Hamlet posługuje się przedstawieniem jak lustrem, w którym Klaudiusz musi zobaczyć własną zbrodnię.

Główna problematyka i konflikt moralny

Sercem dramatu jest napięcie między obowiązkiem zemsty a wątpliwościami rozumu. Hamlet wie, czego się od niego oczekuje, ale nieustannie zadaje pytania: czy zemsta ma sens, czy śmierć kończy cierpienie, czy można ufać własnym zmysłom (skoro widział ducha), czy wolno zabić człowieka podczas modlitwy. To właśnie ta ciągła autorefleksja, rzadka u wcześniejszych bohaterów tragedii zemsty, sprawiła, że Hamleta uznaje się za pierwszego naprawdę nowoczesnego bohatera literackiego.

Wymowa filozoficzna

Dramat stawia pytania uniwersalne, wykraczające poza fabułę zemsty: co jest po śmierci, czy istnieje wolna wola, na ile człowiek jest panem własnego losu, a na ile igraszką okoliczności. Monolog „być albo nie być” to w istocie rozprawa o sensie trwania w cierpieniu, a scena z czaszką Yoricka przypomina, że śmierć nie robi wyjątków dla nikogo, niezależnie od tytułów i bogactwa.

Charakterystyka bohaterów

• Hamlet: młody książę duński, inteligentny, wrażliwy i skłonny do refleksji do tego stopnia, że paraliżuje go własne myślenie. Rozdarty między obowiązkiem zemsty a wątpliwościami moralnymi i egzystencjalnymi.
• Klaudiusz: brat zmarłego króla, obecny władca Danii. Zimny, wyrachowany zbrodniarz, który zabił brata dla władzy i żony, ale wcale nie jest pozbawiony sumienia, co widać w scenie modlitwy.
• Gertruda: matka Hamleta, królowa. Postać niejednoznaczna: czy wiedziała o zbrodni Klaudiusza, czy jedynie zbyt szybko wyszła za mąż z samotności i wygody, tekst pozostawia otwartym pytaniem.
• Ofelia: córka Poloniusza, ukochana Hamleta. Posłuszna woli ojca i brata, ostatecznie zmiażdżona przez wydarzenia, które od niej nie zależały, popada w obłęd i ginie.
• Poloniusz: szambelan królewski, gadatliwy intrygant, przekonany o własnej przenikliwości, w rzeczywistości nadmiernie kontrolujący własne dzieci i nadgorliwy wobec króla.
• Laertes: syn Poloniusza, brat Ofelii. Człowiek czynu, przeciwieństwo Hamleta: gdy dowiaduje się o śmierci ojca, od razu szuka zemsty, bez wahania i bez pytań filozoficznych.
• Horacy: jedyny prawdziwie lojalny przyjaciel Hamleta, racjonalny i wierny do końca, świadek i narrator prawdy o wydarzeniach na zamku.
• Duch ojca Hamleta: zjawa domagająca się zemsty, impuls uruchamiający całą akcję dramatu.
• Fortynbras: młody książę norweski, człowiek czynu podobny do Laertesa, który na koniec dramatu przejmuje władzę w Danii, symbolicznie zamykając erę wahania Hamleta.

Najważniejsze motywy literackie

• Motyw zemsty: to oś całej fabuły. Hamlet, Laertes i Fortynbras reprezentują trzy różne drogi do zemsty za śmierć ojca, od paraliżującej refleksji, przez impulsywne działanie, aż po polityczny spokój.
• Motyw śmierci: obecny niemal w każdej scenie, od pojawienia się ducha, przez rozważania o samobójstwie, po scenę z czaszką Yoricka i finałową rzeź na dworze.
• Motyw szaleństwa: Hamlet udaje obłęd, by chronić swój plan i zmylić otoczenie, natomiast Ofelia doświadcza szaleństwa naprawdę, co pokazuje, jak różnie ten sam mechanizm działa w zależności od siły i pozycji postaci.
• Motyw teatru: sztuka w sztuce jako narzędzie odsłaniania prawdy, ale też metafora tego, jak wszyscy bohaterowie odgrywają role na dworskiej scenie.
• Motyw zdrady i intrygi: dwór Klaudiusza to sieć podsłuchów, donosów i fałszywej przyjaźni, od Poloniusza śledzącego własne dzieci po Rosenkrantza i Gildensterna szpiegujących Hamleta.
• Motyw władzy: korona zdobyta zbrodnią, a jej utrzymanie kosztuje kolejne kłamstwa i kolejne ofiary, aż do całkowitego upadku dynastii.

Budowa i środki stylistyczne

Hamlet napisany jest w formie dramatu elżbietańskiego, łączącego partie wierszowane (biały wiersz, czyli jedenastozgłoskowiec bez rymów) z fragmentami prozą, zwykle zarezerwowaną dla postaci niższego stanu lub scen o luźniejszym charakterze, jak rozmowa grabarzy. Charakterystyczna dla sztuki jest technika monologu wewnętrznego, w którym bohater myśli na głos przed widownią, co pozwala pokazać proces wahania, a nie tylko jego skutki. Shakespeare posługuje się też licznymi metaforami (Dania jako więzienie, świat jako scena), ironią tragiczną (widz wie więcej niż bohaterowie) oraz kontrastem postaci, zestawiając Hamleta z Laertesem i Fortynbrasem, by uwypuklić jego wahanie. Ważną rolę odgrywa też technika sztuki w sztuce, czyli przedstawienie teatralne wewnątrz samego dramatu.

Podsumowanie: pewniak egzaminacyjny

To musisz zapamiętać przed egzaminem. Hamlet to dramat o zemście, która zderza się z ludzką skłonnością do wątpienia i myślenia. Zapamiętaj trzy filary sztuki: przyczynę (zabójstwo króla przez Klaudiusza), oś dramatyczną (wahanie Hamleta między obowiązkiem a refleksją) i finał (śmierć niemal wszystkich głównych postaci oraz przejęcie władzy przez Fortynbrasa). Na maturze najczęściej pojawiają się pytania o motyw zemsty w zestawieniu z innymi utworami, o funkcję szaleństwa (prawdziwego i udawanego) oraz o cytat „być albo nie być” jako punkt wyjścia do rozważań o sensie ludzkiego cierpienia. Warto też pamiętać, że Hamlet bywa nazywany pierwszym nowoczesnym bohaterem literatury właśnie dlatego, że jego problemem nie jest brak odwagi, lecz nadmiar świadomości.