Pieśń o Rolandzie – opracowanie i streszczenie

Pieśń o Rolandzie: streszczenie i wprowadzenie do najstarszej epopei Francji

Zanim ktokolwiek słyszał o Wołodyjowskim czy Kmicicu, francuscy słuchacze zamierali nad losem innego wojownika, który wolał zginąć, niż poprosić o pomoc. Pieśń o Rolandzie to najstarsza zachowana epopeja francuska (chanson de geste, czyli pieśń o czynach), która opowiada o klęsce tylnej straży wojsk Karola Wielkiego w wąwozach Pirenejów.

Fabuła jest prosta jak cios mieczem. Karol Wielki wraca z Hiszpanii do Francji. Zdrajca Ganelon, zazdrosny o sławę swojego pasierba Rolanda, umawia się z pogańskim królem Marsylem, że wyda mu na pastwę losu tylną straż wojsk. Roland ginie w bitwie razem z najwierniejszymi rycerzami, bo zbyt długo zwleka z wezwaniem odsieczy. Cała reszta poematu to konsekwencje tej jednej decyzji: zemsta Karola, sąd nad zdrajcą i pytanie, gdzie właściwie kończy się honor, a zaczyna zwykła pycha.

Dla licealisty przygotowującego się do matury to tekst wyjątkowo wdzięczny. Wprowadza ideał rycerski, motyw zdrady i motyw walki dobra ze złem w formie tak czystej, że później będzie można porównywać do niej właściwie każdą inną lekturę o wojnie i honorze.

Geneza Pieśni o Rolandzie: prawdziwa bitwa pod Roncevaux i rękopis oksfordzki

Za tym poematem stoi konkretne wydarzenie historyczne, choć znacznie mniej efektowne niż jego literacka wersja. 15 sierpnia 778 roku wojska Karola Wielkiego wracały z Hiszpanii po niezbyt udanej wyprawie. Kronikarz Eginhard w swoim Żywocie Karola Wielkiego poświęcił tej klęsce zaledwie osiem słów po łacinie, informując, że zginął wtedy Hruolandus, prefekt marchii bretońskiej. Żadnych Saracenów, żadnej zdrady, żadnego wielkiego starcia dwóch religii. Napastnikami byli baskijscy górale, którzy zwyczajnie zaatakowali dla łupu i rozproszyli się zaraz po ataku.

Legenda przez kolejne trzy wieki dorabiała do tego suchego faktu coraz więcej mięsa. Wprowadziła Saracenów jako wrogów, żeby zamienić zwykłą zasadzkę w wojnę o wiarę. Wymyśliła postać zdrajcy Ganelona, bo klęska bez winnego jest mniej satysfakcjonująca niż klęska, za którą ktoś zapłaci. Dodała emira Baliganta i całą jego armię z Babilonu, żeby skala konfliktu pasowała do skali cierpienia.

Najstarszy zachowany zapis poematu to tak zwany rękopis oksfordzki, spisany po podboju Anglii przez Normanów, a przed pierwszą wyprawą krzyżową, czyli między rokiem 1066 a 1095. Liczy około czterech tysięcy wersów i podpisany jest imieniem Turoldus, choć nikt nie wie na pewno, czy to autor, czy tylko kopista. Rękopis trafił na dobry moment dopiero w XIX wieku: wydał go Francisque Michel w 1837 roku, akurat gdy romantycy zachłystywali się średniowieczem. Polski przekład Tadeusza Boya Żeleńskiego, na którym oparte jest to opracowanie, bazuje na krytycznym wydaniu Józefa Bédiera i jest przekładem prozą, bo oryginał pisany jest strofami o nierównej długości ze wspieranymi asonansem, a nie rymem.

Streszczenie Pieśni o Rolandzie krok po kroku

Zdradziecka rada: Ganelon zostaje posłem do Saragossy

Karol Wielki od siedmiu lat wojuje w Hiszpanii. Pogański król Marsyl, widząc, że nie ma szans w otwartej walce, wysyła do cesarza poselstwo z propozycją fałszywego pokoju: obietnicami bogactw, zakładnikami i deklaracją przyjęcia chrztu. Na radzie wojennej Roland ostro sprzeciwia się przyjęciu tej oferty, przypominając, że Marsyl już raz zdradził i kazał ściąć głowy poprzednim posłom Karola. Ganelon, ojczym Rolanda, przekonuje jednak cesarza do zgody na pokój.

Kiedy trzeba wybrać, kto pojedzie z odpowiedzią do Marsyla, misja pachnie śmiercią: poprzedni posłowie zginęli. Roland, chcąc dokuczyć ojczymowi, proponuje na posła właśnie Ganelona. Ten wybucha wściekłością, uznaje to za wyrok i publicznie przysięga zemstę na Rolandzie, zanim jeszcze wyrusza w drogę.

Pułapka zastawiona na tylną straż

W drodze do Saragossy Ganelon zawiera sojusz z Marsylem i jego doradcą Blankandrynem. Wspólnie układają plan: Ganelon przekona Karola, żeby zostawił w wąwozach Roncevaux tylną straż pod dowództwem Rolanda, a Marsyl zaatakuje ją z ogromną przewagą liczebną. Po powrocie do obozu Ganelon relacjonuje Karolowi rzekomo udane rokowania, a gdy przychodzi czas wyznaczenia dowódcy tylnej straży, bez wahania wskazuje Rolanda. Roland przyjmuje to zadanie z dumą, nie podejrzewając zdrady, i zabiera ze sobą dwudziestu tysięcy Franków, w tym swojego przyjaciela Oliwiera i arcybiskupa Turpina.

Bitwa w wąwozach Roncevaux: pierwsze starcie z Saracenami

Główne siły Karola opuszczają Hiszpanię, a tylna straż zostaje sama w wąskim przesmyku. Oliwier, wypatrując z pagórka, widzi nadciągające stutysięczne wojsko Saracenów i od razu domyśla się zdrady Ganelona. Roland nie chce o tym słyszeć: to przecież jego ojczym. Bitwa zaczyna się od pojedynczych pojedynków, w których giną kolejni pogańscy dowódcy z rąk Rolanda, Oliwiera i Turpina, ale przewaga liczebna wroga robi swoje. Padają setki, potem tysiące Franków.

Róg Rolanda: dlaczego bohater tak długo zwlekał z wezwaniem pomocy

To najsłynniejszy fragment całego poematu i chyba najlepszy materiał na wypracowanie o pysze. Oliwier trzykrotnie namawia Rolanda, żeby zadął w oliphant, magiczny róg, który mógłby ściągnąć z powrotem armię Karola. Roland za każdym razem odmawia: nie chce, żeby ktokolwiek powiedział, że przestraszył się pogan, i nie chce splamić honoru swojego rodu. Ta odmowa doprowadza do pierwszej i jedynej kłótni między przyjaciółmi: Oliwier wprost mówi Rolandowi, że jego upór to nie odwaga, tylko szaleństwo, i że z jego powodu zginęli wszyscy towarzysze.

Dopiero gdy większość wojska już nie żyje, Roland w końcu trąbi, tak mocno, że pęka mu skroń i krew leje się z ust. Karol słyszy dźwięk rogu z daleka, ale Ganelon przekonuje go, że to nic ważnego. Kiedy w końcu cesarz zawraca wojska, jest już stanowczo za późno.

Śmierć Oliwiera i ostatnie chwile Rolanda

Oliwier zostaje śmiertelnie ranny ciosem w plecy. Osłabiony utratą krwi, przez pomyłkę uderza mieczem samego Rolanda, nie poznając go, po czym prosi o przebaczenie. Przyjaciele godzą się w ostatniej rozmowie, a Oliwier umiera z modlitwą na ustach. Roland z bólu mdleje na koniu.

Ginie też arcybiskup Turpin, ostatni z bliskich towarzyszy Rolanda. Sam Roland, śmiertelnie osłabiony, próbuje na koniec złamać swój miecz Durendal o skałę, żeby nie dostał się w ręce pogan, ale ostrze nawet się nie szczerbi. Kładzie się twarzą ku Hiszpanii, wyciąga rękawicę ku niebu na znak poddania duszy Bogu, i umiera. Anioł Gabriel, święty Michał i cherubin zabierają jego duszę do raju.

Zemsta Karola Wielkiego i pojedynek z emirem Baligantem

Karol dociera na pole bitwy, kiedy wszyscy jego najlepsi rycerze już nie żyją. Rozpacza nad ciałem Rolanda, po czym rusza w pościg za uciekającymi Saracenami. Bóg, na prośbę cesarza, zatrzymuje słońce, żeby dzień trwał dłużej i Frankowie zdążyli dopaść wroga: uciekający poganie topią się w rzece Ebro.

To jednak nie koniec wojny. Na odsiecz Marsylowi przypływa z Babilonu potężny emir Baligant z ogromną flotą. Dochodzi do wielkiej bitwy, w której kulminacją jest pojedynek samego Karola z Baligantem. Kiedy cesarz słabnie od ciosu w głowę, ponownie zjawia się przy nim anioł Gabriel i przywraca mu siły. Karol zabija emira, poganie uciekają, a Saragossa zostaje zdobyta. Marsyl umiera z rozpaczy, a jego żona Bramimonda zostaje uprowadzona do Francji, gdzie z własnej woli przyjmuje chrzest pod imieniem Julianna.

Sąd nad Ganelonem i kara za zdradę

Po powrocie do Akwizgranu Karola czeka jeszcze jedna bolesna scena: narzeczona Rolanda, Oda, siostra Oliwiera, dowiaduje się o jego śmierci i pada martwa z żalu, zanim ktokolwiek zdąży ją pocieszyć.

Ganelon staje przed sądem. Broni się sprytnie: przyznaje, że chciał śmierci Rolanda z osobistej zemsty, ale twierdzi, że to nie była zdrada wobec cesarza, tylko prywatny odwet, na który miał prawo po publicznym wyzwaniu. Krewni Ganelona, trzydziestu na czele z Pinabelem, są gotowi bronić go siłą. Sprawę rozstrzyga sądowy pojedynek: młody rycerz Tiery staje w obronie sprawiedliwości przeciwko Pinabelowi i wygrywa, co uznaje się za wyrok samego Boga. Ganelon zostaje rozerwany przez cztery konie, a jego trzydziestu krewnych, którzy za niego ręczyli, powieszonych. Poemat kończy się wizją anioła Gabriela, który każe Karolowi ruszać na kolejną wojnę: cesarz płacze, bo wie, że jego trudom nie ma końca.

Plan wydarzeń i kompozycja Pieśni o Rolandzie

• Karol Wielki od siedmiu lat prowadzi wojnę w Hiszpanii i przyjmuje fałszywą propozycję pokoju od króla Marsyla.
• Roland z przekory wyznacza na posła swojego ojczyma Ganelona, który przysięga mu zemstę.
• Ganelon zdradziecko układa się z Marsylem, żeby zgubić Rolanda i tylną straż wojsk.
• Roland dowodzi tylną strażą w wąwozach Roncevaux, nie podejrzewając pułapki.
• Wybucha bitwa z ogromną armią Saracenów, Oliwier namawia Rolanda do wezwania pomocy rogiem.
• Roland odmawia z dumy, aż ginie niemal cała tylna straż, w tym Oliwier i arcybiskup Turpin.
• Roland zbyt późno trąbi w róg, po czym umiera samotnie na wzgórzu.
• Karol Wielki wraca, mści się na uciekających poganach, a potem pokonuje w wielkiej bitwie emira Baliganta.
• Zdobyta zostaje Saragossa, umiera Marsyl, a jego żona przyjmuje chrzest.
• Odbywa się sąd nad Ganelonem, rozstrzygnięty pojedynkiem sądowym, zdrajca zostaje stracony.

Kompozycja poematu opiera się na charakterystycznej dla chanson de geste technice powtórzeń epickich: te same sceny (na przykład namowy Oliwiera, żeby Roland zadął w róg) wracają trzykrotnie w niemal identycznej formie, za każdym razem z drobną zmianą, która buduje napięcie. To celowy zabieg kompozycyjny, a nie powtórka z braku pomysłu: dawni słuchacze poematu recytowanego przy dźwiękach skrzypiec potrzebowali takich powtórzeń, żeby nadążyć za akcją i zapamiętać kluczowe momenty.

Bohaterowie Pieśni o Rolandzie: charakterystyka Rolanda, Oliwiera i Ganelona

• Roland: siostrzeniec Karola Wielkiego, dowódca tylnej straży, właściciel miecza Durendal i rogu oliphant. Odważny do granic szaleństwa, dumny, przekonany o własnej nieomylności. Jego tragedią jest to, że cechy, które czynią go wielkim rycerzem, są dokładnie tymi samymi cechami, które zabijają jego towarzyszy. Umiera pojednany z Bogiem, ale wcześniej płaci za swój upór najwyższą możliwą cenę.
• Oliwier: najbliższy przyjaciel Rolanda, rozważny tam, gdzie Roland jest porywczy. To on jako pierwszy dostrzega zdradę i jako pierwszy rozumie, że honor bez rozsądku prowadzi do katastrofy. Poemat wprost przeciwstawia sobie ich charaktery: waleczność Rolanda i mądrość Oliwiera, sugerując, że dopiero razem tworzą ideał rycerza.
• Ganelon: ojczym Rolanda, zdrajca z osobistych powodów. Nie jest karykaturalnym czarnym charakterem: jego uraza do pasierba jest zrozumiała, a on sam broni się na sądzie z przekonującą logiką. To właśnie czyni go ciekawszą postacią niż prosty złoczyńca: zdrada rodzi się z realnej, ludzkiej urazy, a nie z czystego zła.
• Karol Wielki: cesarz Franków, przedstawiony jako niemal nadprzyrodzony patriarcha (poemat mówi o dwustu latach jego życia). Mądry, ale w kluczowym momencie dał się oszukać Ganelonowi. Jego żal po stracie Rolanda jest jednym z najbardziej wzruszających fragmentów tekstu.
• Turpin: arcybiskup Reims, który walczy mieczem równie chętnie, jak rozgrzesza umierających. Uosabia ideał wojującego chrześcijaństwa: religia i miecz idą tu ręka w rękę bez cienia sprzeczności.
• Marsyl i Baligant: pogańscy władcy, przeciwnicy Karola. Ich funkcja w poemacie jest przede wszystkim symboliczna: reprezentują świat pogański, który musi przegrać, żeby chrześcijański porządek mógł zatriumfować.
• Oda: narzeczona Rolanda i siostra Oliwiera, pojawia się tylko w jednej scenie pod koniec poematu, ale jej nagła śmierć z żalu jest jednym z niewielu momentów, w których poemat pokazuje cenę wojny z perspektywy tych, którzy zostają w domu.

Najważniejsze motywy literackie w Pieśni o Rolandzie na maturę

• Motyw rycerza i rycerskości: Roland to punkt odniesienia dla całej późniejszej literatury rycerskiej. Odwaga, wierność panu, obrona wiary i honoru to fundamenty tego ideału, choć poemat pokazuje też jego ciemną stronę.
• Motyw zdrady: Ganelon zdradza z zazdrości i urażonej dumy, a jego zdrada uruchamia całą tragedię. To najbardziej klasyczny w literaturze przykład zdrady wynikającej z prywatnej urazy, a nie z ideologii.
• Motyw pychy i honoru: odmowa zadęcia w róg to najczystszy przykład tego, jak honor pojmowany zbyt dosłownie zamienia się w pychę i prowadzi do niepotrzebnej śmierci wielu ludzi.
• Motyw przyjaźni: relacja Rolanda i Oliwiera pokazuje, że prawdziwa przyjaźń nie polega na bezkrytycznym przytakiwaniu, tylko na odwadze powiedzenia przyjacielowi prawdy, nawet gdy ten nie chce jej słuchać.
• Motyw walki dobra ze złem: legenda przekształciła zwykłą zasadzkę górali w wojnę chrześcijaństwa z pogaństwem. Ten podział na dwa jasno określone obozy stanie się potem stałym elementem literatury rycerskiej.
• Motyw śmierci bohaterskiej i sądu Bożego: śmierć Rolanda jest wyreżyserowana jak męczeństwo, z aniołami zstępującymi po jego duszę, a wynik pojedynku sądowego Tiery'ego z Pinabelem traktowany jest jako bezpośredni wyrok Boga.
• Motyw władzy i sprawiedliwości: sąd nad Ganelonem pokazuje średniowieczne rozumienie sprawiedliwości, w którym prawda ustala się nie przez dowody, tylko przez pojedynek i przysięgę krewnych.
• Motyw miłości i straty: wątek Ody, choć epizodyczny, przypomina, że za każdą epicką bitwą stoją ludzie czekający w domu, których strata bywa równie druzgocąca.

Budowa, gatunek i środki stylistyczne chanson de geste

Pieśń o Rolandzie należy do gatunku chanson de geste, czyli pieśni o czynach: epiki rycerskiej opiewającej wyczyny wojowników, śpiewanej niegdyś przez wędrownych recytatorów zwanych truwerami. Oryginał składa się z 291 strof zwanych laisses, o nierównej długości, połączonych asonansem, czyli powtarzającą się samogłoską na końcu wersu, a nie pełnym rymem.

Najbardziej charakterystycznym środkiem stylistycznym jest tak zwana technika laisses similaires, czyli powtarzanie tej samej sceny w kilku kolejnych strofach z niewielkimi wariacjami: doskonale widać to w scenie namów Oliwiera, żeby Roland zadął w róg, powtórzonej trzykrotnie. Poemat obficie korzysta też z epitetów stałych, takich jak Karol siwobrody czy słodka Francja, z hiperboli w opisach liczebności wrogich wojsk oraz z prostych, ale mocnych porównań, jak to, w którym uciekający poganie porównani są do jelenia umykającego przed psami. Styl jest surowy i bezpośredni, pozbawiony psychologicznych niuansów typowych dla późniejszej literatury: postacie są jednoznacznie dobre albo złe, a ich uczucia wyrażane są przez proste, powtarzalne gesty, takie jak szarpanie brody z rozpaczy czy omdlenie z bólu.

Czy Roland istniał naprawdę? Zaskakująca prawda historyczna ukryta w legendzie

Tu zaczyna się najciekawsza część tej historii dla każdego, kto lubi, gdy legenda zderza się z faktami. Roland prawdopodobnie istniał naprawdę, choć wiemy o nim tyle, ile mieści się w jednym zdaniu kroniki: Eginhard wspomina go jako Hruolandusa, prefekta marchii bretońskiej, który zginął w zasadzce. To wszystko. Żadnego opisu jego charakteru, żadnego roku urodzenia, żadnej wzmianki o rogu czy mieczu Durendal.

Jeszcze ciekawsza jest tożsamość napastników. W poemacie Rolanda zabijają Saracenowie w imię wojny religijnej. W rzeczywistości byli to najprawdopodobniej baskijscy lub gaskońscy górale, czyli chrześcijanie napadający dla łupu, a nie dla wiary. Innymi słowy: legenda zamieniła zwykły napad rabunkowy w wielką bitwę cywilizacji, bo tak lepiej się opowiadało przy ognisku, a jeszcze lepiej sprzedawało w czasach wypraw krzyżowych, kiedy poemat zyskiwał na popularności. Podobnie zdrajca Ganelon to najprawdopodobniej postać w całości wymyślona: klęska bez winowajcy byłaby zbyt trudna do zniesienia, więc legenda dała słuchaczom kogoś, kogo mogli winić.

Ciekawostką na koniec: sam tłumacz tego wydania, Tadeusz Boy Żeleński, pracował nad przekładem tuż po pierwszej wojnie światowej i we wstępie zauważył, że po takiej katastrofie inaczej czyta się historię o wielkiej wojnie i wielkich stratach. Warto o tym pamiętać: klasyczne teksty czytamy zawsze przez pryzmat własnych czasów, a Pieśń o Rolandzie na przestrzeni wieków bywała odczytywana zupełnie inaczej niż dziś.

Pieśń o Rolandzie: pewniak egzaminacyjny na maturę i egzamin ósmoklasisty

To musisz zapamiętać, jeśli masz na sprawdzianie tylko chwilę:

• Pieśń o Rolandzie to najstarsza epopeja francuska, gatunek chanson de geste, oparta na autentycznej bitwie z 778 roku opisanej przez kronikarza Eginharda.
• Zdrajcą jest Ganelon, ojczym Rolanda, który mści się za osobistą urazę, a nie z powodów ideologicznych.
• Kluczowa scena to trzykrotna odmowa Rolanda, który nie chce zadąć w róg z obawy przed utratą honoru: to najlepszy przykład motywu pychy w całej lekturze.
• Roland umiera pojednany z Bogiem, jego duszę zabierają do raju anioły, co czyni jego śmierć wzorem chrześcijańskiego męczeństwa rycerskiego.
• Sąd nad Ganelonem kończy się pojedynkiem sądowym, uznanym za wyrok Boży, i publiczną egzekucją zdrajcy.
• Jeśli w pytaniu egzaminacyjnym pojawi się fraza ideał rycerski albo motyw zdrady, Pieśń o Rolandzie to bezpieczny wybór lektury do przywołania.