Sofokles

Kim był Sofokles i dlaczego jego tragedie czyta się do dziś?

Sofokles to jeden z trzech wielkich tragików greckich, obok Ajschylosa i Eurypidesa, oraz autor Antygony, którą w liceum i technikum czyta się obowiązkowo. Żył ponad dziewięćdziesiąt lat. W tym czasie Ateny przeszły drogę od wojny z Persami, przez złoty wiek Peryklesa, aż po klęskę w wojnie peloponeskiej. Sofokles oglądał to wszystko z bliska. Nie pisał w odosobnieniu jak samotny artysta, bo był skarbnikiem, dowódcą wojskowym i kapłanem.

Napisał około stu dwudziestu tragedii, a do nas dotarło siedem w całości. Wśród nich są Antygona i Król Edyp, które wystawia się na scenach całego świata. Arystoteles w Poetyce wracał do Króla Edypa jak do wzoru: zwrot akcji, rozpoznanie prawdy i upadek bohatera układają się tam w jedną bezlitosną całość.

W kanonie lektur Sofokles został, bo stawia pytania, na które nie ma prostej odpowiedzi. Czy prawo państwa stoi ponad sumieniem? Ile winy jest w człowieku, który nie wiedział, co robi? Czy władca może się mylić? Wiedza o życiu autora naprawdę pomaga w odpowiedzi. Łatwiej zrozumieć Kreona, gdy wiesz, że jego twórca sam zasiadał we władzach Aten, a Edypa, gdy pamiętasz o zarazie, która nawiedziła miasto w czasach Sofoklesa.

Sofokles w pigułce: kalendarium życia i najważniejsze daty

Starożytne daty bywają niepewne, dlatego przy części z nich zobaczysz przybliżenia i ukośniki. To normalne: zapisy z V wieku p.n.e. są okruchami, a nie aktami urzędowymi.

Biografia Sofoklesa: życie w złotym wieku Aten

Dzieciństwo, młodość i wykształcenie w Kolonos

Sofokles urodził się około 496 roku p.n.e. w Kolonos, dziś dzielnicy Aten, wtedy podmiejskiej wsi słynącej z gajów oliwnych i świątyń. Jego ojciec Sofillos był człowiekiem zamożnym, a starożytna biografia poety podaje, że prowadził warsztaty zbrojeniowe. Chłopiec dostał pełne wykształcenie, czyli muzykę, taniec i gimnastykę. Tradycja mówi, że jako nastolatek zdobywał nagrody w tych dziedzinach.

Kolonos zostało z nim na zawsze. Pod koniec życia Sofokles uczynił z tego miejsca scenę swojej ostatniej tragedii, a chór w Edypie w Kolonos śpiewa o nim z czułością, jakiej próżno szukać w innych jego sztukach. Trudno o bardziej osobisty gest.

Polityk, strateg i kapłan: Sofokles w historii Aten

W 480 roku p.n.e., po bitwie pod Salaminą, Sofokles miał około szesnastu lat. Według przekazów wybrano go, by poprowadził chór chłopców podczas uroczystości zwycięstwa nad Persami. W 468 roku p.n.e. wystąpił na Dionizjach Miejskich i pokonał samego Ajschylosa, wtedy najsłynniejszego tragika. Plutarch opisuje, że rozstrzygnął o tym nietypowy skład sędziów: zamiast losowania o werdykcie zdecydowali dowódcy wojskowi z Kimonem na czele. Ajschylos miał to przyjąć bardzo źle i niedługo potem wyjechać na Sycylię.

Od tej pory Sofokles wygrywał regularnie. Według starożytnych źródeł zwyciężał ponad dwadzieścia razy i nigdy nie zajął trzeciego, ostatniego miejsca. Jednocześnie robił karierę urzędniczą, co dziś wydaje się zaskakujące. Około 443 i 442 roku p.n.e. był skarbnikiem Związku Morskiego, czyli zarządzał pieniędzmi sojuszników Aten. Po sukcesie Antygony wybrano go, jak głosi starożytny komentarz, na jednego ze strategów w wojnie z Samos, razem z Peryklesem. Znamy anegdotę, w której Perykles ostro skarcił go za ocenianie urody przechodzącego chłopca. Dowódca, powiedział, powinien mieć czyste nie tylko ręce, ale i oczy.

Po katastrofie wyprawy sycylijskiej w 413 roku p.n.e. Ateńczycy powołali kolegium probulów, które miało ratować państwo. Zasiadał w nim już ponad osiemdziesięcioletni Sofokles. Arystoteles zapisał, że przy zmianie ustroju w 411 roku p.n.e. poeta przyznał, iż poparcie oligarchów nie jest dobre, ale konieczne. To ciemniejsza strona jego biografii i warto o niej pamiętać, żeby nie robić z niego posągowego mędrca.

Był też kapłanem lokalnego herosa Halona. Około 420 roku p.n.e., gdy do Aten sprowadzano kult boga leczenia Asklepiosa, święty wąż boga miał zamieszkać w domu Sofoklesa, dopóki nie zbudowano świątyni. Poeta napisał podobno hymn pochwalny na cześć Asklepiosa. Po śmierci składano mu ofiary jako herosowi o przydomku Dexion, czyli Przyjmujący.

Rodzina, przyjaźnie i prywatne zawirowania

Sofokles miał żonę Nikostratę oraz syna Iofona, który również został tragikiem. Według źródeł miał też związek z Teoris z Sykionu i drugiego syna, Aristona. Wnuk poety, Sofokles Młodszy, to ten, który w 401 roku p.n.e. wystawił Edypa w Kolonos po śmierci dziadka.

Rodzinne napięcia nie ominęły i tej rodziny. Anegdota, przekazana przez Cycerona i Plutarcha, mówi, że Iofon oskarżył ojca przed sądem o niedołężność umysłową, licząc na kontrolę nad majątkiem. Sofokles miał w odpowiedzi odczytać sędziom fragment właśnie pisanego Edypa w Kolonos i zapytać, czy tak pisze człowiek niespełna rozumu. Uniewinniono go. Historycy zwykle traktują tę opowieść z ostrożnością, ale pokazuje, jak Grecy wyobrażali sobie jego umysł: jasny do końca.

Antyczne wzmianki opisują go jako człowieka pogodnego, towarzyskiego, lubianego, skromnego jak na wielką gwiazdę. W Żabach Arystofanesa, wystawionych krótko po jego śmierci, Sofokles zostaje opisany jako łagodny w świecie zmarłych tak samo, jak był łagodny za życia. Rzadko który poeta dostaje taką pochwałę od komediopisarza.

Dzieła Sofoklesa: jakie tragedie przetrwały i o czym są?

Z około stu dwudziestu utworów w całości zachowało się siedem. Poniżej zestawienie, które warto mieć w głowie przed maturą. Daty są przybliżone, bo dla kilku tragedii w ogóle nie znamy roku premiery.

Jedna uwaga, na której wielu uczniów się potyka. Antygona, Król Edyp i Edyp w Kolonos nazywane są cyklem tebańskim, ale nie powstały jako trylogia. Dzieli je kilkadziesiąt lat, a najwcześniejsza w kolejności pisania jest Antygona, choć w micie rozgrywa się najpóźniej.

Światopogląd i styl Sofoklesa: czym różnił się od Ajschylosa i Eurypidesa?

Sofokles wierzył w porządek świata, w którym obowiązują prawa wyższe niż ludzkie. Bogowie nie są u niego okrutnymi rozrabiakami, ale siłą, z którą nie wygra żaden król. Człowiek ma za to wolę, odwagę i rozum, tyle że wiedzy o własnym losie często mu brakuje. Stąd klasyczny sofoklesowski efekt: bohater robi coś w dobrej wierze, a my, widzowie, wiemy, że zmierza ku katastrofie.

Najważniejsze motywy jego twórczości to:

• konflikt dwóch równorzędnych racji, jak w sporze Antygony z Kreonem,
• granice ludzkiej wiedzy i pycha (hybris), która prowadzi do upadku,
• los, wina i odpowiedzialność za czyny, których skutków nie dało się przewidzieć,
• samotność jednostki wobec władzy, rodziny i bogów,
• cierpienie, które nie jest karą, ale uczy pokory.

Z punktu widzenia teatru Sofokles zmienił sporo. Według Arystotelesa wprowadził trzeciego aktora, co pozwoliło budować bardziej skomplikowane sceny. Rola chóru stała się mniejsza niż u Ajschylosa, a ciężar wydarzeń przesunął się na bohaterów. Zrezygnował też z pisania powiązanych ze sobą trylogii na rzecz samodzielnych tragedii, w których cała historia mieści się w jednym utworze. Wreszcie opanował technikę, w której przeszłość odsłania się stopniowo, a prawda wychodzi na jaw dopiero w ostatnim akcie. Król Edyp jest tu przykładem doskonałym.

Różnicę między Sofoklesem a Eurypidesem najlepiej oddaje zdanie, które Arystoteles przypisuje samemu poecie. Sofokles twierdził, że przedstawia ludzi takimi, jacy być powinni, a Eurypides takimi, jacy są.

Najważniejsze cytaty Sofoklesa z komentarzem maturalnym

Poniższe cytaty pochodzą z Antygony w przekładzie Kazimierza Morawskiego, dostępnym w domenie publicznej.

„Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga dziwy człowieka potęga.”

Komentarz egzaminacyjny: To początek słynnej pieśni o człowieku, czyli pierwszego stasimonu Antygony. Przydaje się w pracach o pochwale ludzkiego rozumu, a jednocześnie o jego granicach, bo ta sama pieśń przypomina, że człowiek nie pokona śmierci.

„Nie masz żadnego ty nad zmarłym prawa.”

Komentarz egzaminacyjny: Słowa wróżbity Tyrezjasza do Kreona. Dobrze pokazują, że władca przekroczył granicę własnych kompetencji, i sprawdzają się w argumentacji o hybris oraz nadużyciu władzy.

„Bo próżny opór urąga rozwadze.”

Komentarz egzaminacyjny: Racja Ismeny, siostry Antygony. Użyj jej, gdy porównujesz dwie postawy wobec władzy: ostrożny pragmatyzm i bezkompromisowy bunt.

„Bo los podnosi i los znów pogrąża.”

Komentarz egzaminacyjny: Refleksja Posłańca o zmienności ludzkiego losu. Pasuje do tematów o szczęściu, tragizmie i kruchości ludzkiego życia, szczególnie przy analizie losu Kreona.

„O nic nie błagaj, bo próżne marzenia, by człowiek uszedł swego przeznaczenia.”

Komentarz egzaminacyjny: Wers chóru z finału tragedii. To gotowa myśl do wypracowań o fatum, odpowiedzialności i granicach wolnej woli.

Ciekawostki o Sofoklesie, których nie ma w podręczniku

• Sofokles prawie nie grał w swoich sztukach. Starożytna biografia tłumaczy to słabym głosem. Wyjątkiem miały być role w jednej z sztuk: Tamirysa grającego na lirze i Nauzykai bawiącej się piłką.
• Król Edyp, dziś uznawany za arcydzieło, według starożytnego komentarza nie wygrał konkursu. Pierwsze miejsce zajął Filokles, siostrzeniec Ajschylosa, a Sofokles dostał drugie.
• Gdy dowiedział się o śmierci Eurypidesa, wyszedł na scenę w żałobie, a chór miał wystąpić bez wieńców. Rywalizowali przez całe życie, a ostatni gest należał do starszego z nich.
• Okoliczności jego śmierci znamy tylko z legend. Starożytni biografowie podają kilka sprzecznych wersji, w tym tę, że zadławił się winogronem, i żadnej nie da się potwierdzić. Pokazuje to głównie, jak bardzo Grecy chcieli, by wielki poeta odszedł w wyjątkowy sposób.
• Pochowano go w rodzinnym grobie przy drodze do Dekelei, mimo że Ateny były wtedy oblegane. Według starożytnej biografii nieprzyjacielski wódz spartański pozwolił na pogrzeb, bo uszanował poetę.
• Perykles, zwierzchnik Sofoklesa w czasie wyprawy na Samos, miał mu wytknąć, że strateg powinien mieć czyste oczy, nie tylko ręce. To jedna z niewielu anegdot pokazujących poetę jako zwykłego człowieka z wadami.

Jak wykorzystać biografię Sofoklesa na maturze i egzaminie?

• Kontekst biograficzny: Sofokles sam zasiadał we władzach Aten, był skarbnikiem i dowódcą, więc o władzy pisał jako ktoś, kto znał jej ciężar. Dzięki temu Kreon nie jest u niego prostym tyranem, ale człowiekiem, który uważa, że ratuje państwo. W pracy możesz napisać, że Sofokles pokazuje władzę od środka. Nie ma dowodów, że Antygona to aluzja do konkretnego sporu politycznego, więc nie przypisuj mu takiego zamiaru.
• Kontekst religijny: Sofokles był kapłanem i gospodarzem kultu Asklepiosa, co tłumaczy powagę, z jaką traktuje prawa boże. Gdy Antygona mówi o wiecznych prawach bogów, nie jest to dla niego tylko poetycki efekt.
• Kontekst historyczny: Żył w czasach wojen perskich, rządów Peryklesa, wielkiej zarazy i klęski sycylijskiej. Zarazę w Atenach często łączy się z atmosferą Króla Edypa, w którym Teby cierpią z powodu choroby, choć to ostrożna hipoteza, a nie pewnik.
• Kontekst kulturowy: Arystoteles opisał na przykładzie Króla Edypa takie pojęcia jak perypetia, rozpoznanie i katharsis. Hegel widział w Antygonie zderzenie dwóch słusznych racji, a Jean Anouilh w 1944 roku napisał własną Antygonę w czasie okupacji. Freud nazwał od imienia Edypa kompleks opisany w swojej teorii. Te nawiązania dobrze brzmią w rozprawce i w wypowiedzi ustnej.
• Motywy do powiązania z Sofoklesem: bunt jednostki wobec władzy, prawo stanowione i prawo naturalne, rodzina i obowiązek, wina i niewiedza, los i wolna wola, pycha władcy, kobieta wobec przemocy państwa.

Najczęstsze pytania o Sofoklesa

Kiedy żył Sofokles?

Sofokles żył mniej więcej od 496 do 406 roku p.n.e. Urodził się w Kolonos pod Atenami, zmarł w Atenach w wieku około dziewięćdziesięciu lat.

Ile tragedii napisał Sofokles?

Starożytne źródła podają liczby od około stu dwudziestu do stu trzydziestu utworów. Do naszych czasów dotarło siedem tragedii w całości oraz liczne fragmenty.

Jakie lektury szkolne napisał Sofokles?

Najczęściej omawiany w szkole jest utwór Antygona, który należy do lektur obowiązkowych. Na lekcjach pojawia się też Król Edyp jako przykład tragedii antycznej oraz źródło motywów literackich.

Czym Sofokles różnił się od Ajschylosa i Eurypidesa?

Wobec Ajschylosa mocniej skupił się na bohaterze i ograniczył rolę chóru, dodał trzeciego aktora i pisał samodzielne tragedie zamiast trylogii. Wobec Eurypidesa przedstawiał ludzi bardziej wzniosłymi, takimi jacy być powinni, a nie takimi jacy są.