Zemsta – streszczenie

Wstęp

Kłótnia o mur między dwoma sąsiadami brzmi jak fabuła odcinka serialu obyczajowego, nie lektury sprzed niemal dwustu lat. A jednak Fredro właśnie z takiego pretekstu - remontu kawałka muru granicznego - zbudował jedną z najzabawniejszych i najczęściej granych polskich komedii. "Zemsta" powstała w 1834 roku, ale mechanizm, który napędza jej fabułę, jest boleśnie znajomy: dwóch upartych facetów, którzy woleliby się zniszczyć, niż ustąpić choćby o krok, i para młodych, która płaci za ich ambicje.

To, co ratuje "Zemstę" przed zapomnieniem, to postacie tak wyraziste, że funkcjonują dziś jako osobne byty w polskiej kulturze - "cyt, cyt, cyt, papkinie" czy "niech nas Bóg broni od wszelkiej wojny" to cytaty, które zna nawet ktoś, kto sztuki nigdy nie czytał. Cześnik krzyczący "mocium panie" przy każdej okazji, tchórzliwy samochwał Papkin, cichy a bezwzględny Rejent - to typy ludzkie, które można spotkać do dziś, tylko w innych kostiumach.

Na maturze i egzaminie ósmoklasisty "Zemsta" wraca właśnie dlatego, że pod warstwą humoru kryje się gorzka obserwacja: upór i pragnienie zemsty potrafią zaślepić bardziej niż jakiekolwiek uczucie, a najlepszą odpowiedzią na cudzy spisek bywa - wbrew tytułowi utworu - zwykłe pogodzenie się. Fredro napisał komedię o zemście, która kończy się bez ofiar, za to z weselem. To rzadki w literaturze przypadek, gdy tytuł jest ironicznym żartem samym w sobie.

Streszczenie szczegółowe

Akt I

Cześnik Raptusiewicz, zamożny, porywczy szlachcic, przegląda przy śniadaniu papiery dotyczące majątku Podstoliny - bogatej wdowy, która akurat gości w jego domu jako daleka krewna jego synowicy Klary. Cześnik, sam już niemłody, dochodzi do wniosku, że warto się z nią ożenić: majątek spory, a i towarzystwo miłe. Rozmowę przerywa Papkin - samochwał, tchórz i fircyk, który wpada z opowieścią o rzekomych wyczynach w drodze (strzelanie do wron przedstawia jako pojedynek, w którym nikt nie miał szans przeżyć). Cześnik zleca mu delikatną misję: ma być swatem i w jego imieniu oświadczyć się Podstolinie.

Sam na scenie Papkin zdradza plany zupełnie inne niż zlecone - chciałby raczej sam zdobyć rękę Podstoliny, a Klarę zostawić dla Cześnika. Serenuje więc pod oknem, po czym w rozmowie z Podstoliną i Klarą sprytnie sugeruje, że to on sam jest owym umówionym narzeczonym, nie Cześnik. Podstolina orientuje się w intrydze, ale bawi ją sytuacja i nie prostuje nieporozumienia.

Równolegle wybucha właściwy konflikt sztuki: Cześnik dowiaduje się, że sąsiad, Rejent Milczek, każe naprawiać wspólny mur graniczny między posiadłościami. Dla Cześnika to prowokacja nie do zniesienia - biegnie z pachołkami przepędzić murarzy, dochodzi do bijatyki. W tym samym ogrodzie, przy tym samym murze, spotykają się potajemnie Klara i Wacław, syn Rejenta - kochankowie rozdzieleni przez wrogość ojca i stryja. Wacław namawia Klarę do ucieczki, ale ona odmawia: chce ślubu, nie skandalu. Podczas zamieszania przy murze Wacław, uciekając przed służbą Cześnika, trafia w ręce Papkina, który z dumą "bierze go do niewoli" - nie wiedząc, że jego "jeniec" przedstawia się fałszywie jako komisarz Rejenta, ukrywając prawdziwą tożsamość.

Akt II

Papkin przyprowadza swojego "jeńca" do Cześnika, ale ten nie ma ochoty go trzymać. Wacław, wciąż incognito, przekupuje Papkina złotem, by ten pozwolił mu zostać w domu Cześnika pod pozorem służby - dzięki temu może być blisko Klary. Dziewczyna gani go za tę karkołomną grę, lecz godzi się na plan, licząc na to, że uda się jakoś doprowadzić sprawę do końca.

Największa niespodzianka aktu czeka jednak samego Wacława: Podstolina okazuje się jego dawną miłością sprzed lat, kobietą, którą uwodził niegdyś pod fałszywym nazwiskiem księcia Radosława. Oboje przez chwilę odgrywają zdziwienie, po czym wychodzi na jaw, że oboje okłamywali się wzajemnie co do tożsamości - on udawał księcia, ona już wtedy nie była tą, za którą się podawała. Zgadzają się zachować to w tajemnicy.

W międzyczasie Klara, chcąc odstraszyć zbyt natarczywego Papkina, wyznacza mu trzy warunki miłości: pół roku milczenia, rok i sześć dni postu o chlebie i wodzie oraz dostarczenie jej żywego krokodyla. Papkin, przerażony, ale zbyt próżny, by się wycofać, przyjmuje wyzwanie. Na koniec Cześnik zleca mu kolejne, równie karkołomne zadanie - ma wyzwać Rejenta Milczka na pojedynek o zniewagę związaną z murem.

Akt III

U Rejenta Milczka trwa przygotowywanie fałszywych zeznań - murarze mają zaświadczyć, jakoby zostali pobici przez ludzi Cześnika, choć w rzeczywistości niewiele im się stało. Rejent, cichy i pobożny na pozór, okazuje się równie bezwzględny jak jego przeciwnik, tylko subtelniejszy w metodach. Rozmawia z synem o planowanym małżeństwie z Podstoliną, nie mając pojęcia o ich wspólnej przeszłości. Wacław próbuje się wymigać, lecz w końcu, jako posłuszny syn, poddaje się woli ojca - a przynajmniej Rejent tak sądzi.

Papkin zjawia się z misją wyzwania na pojedynek. Rejent, tchórz nie mniejszy od niego samego, poi go słabym winem, zbywa pogróżkami i w końcu odprawia bez konkretnej odpowiedzi - cała "ambasada" kończy się kompromitacją posła. Chwilę później do domu Milczka przybywa Podstolina i ogłasza zmianę planów: zamiast za Cześnika, wychodzi za mąż za Wacława, podpisując od razu nową intercyzę. Rejent, niczego nieświadomy kulis tej decyzji, cieszy się z pozornie korzystnego układu. Papkin, wysłany po odpowiedź od Podstoliny, kończy scenę wyrzucony ze schodów przez służbę Milczka.

Akt IV

W domu Cześnika trwają przygotowania do wesela z Podstoliną. Radosny nastrój pryska, gdy Cześnik czyta list z wiadomością o zdradzie - Podstolina wybrała Wacława. Wściekły Cześnik postanawia się zemścić podwójnie: porwie młodego Milczka i zmusi go do wyboru - albo ożeni się z Klarą, albo trafi do więzienia. To dla niego sposób, by upokorzyć Rejenta i przy okazji dobrze wydać synowicę za mąż.

Wątek komiczny dopełnia Papkin, który przez pomyłkę wypija wino przeznaczone na toast weselny i - w napadzie hipochondrii - jest przekonany, że został otruty przez Rejenta. W tym przeświadczeniu spisuje przekomiczny testament, rozdając w nim swoją szablę "Artemizę" i inne bezwartościowe pamiątki, płacząc nad własnym rzekomo bliskim zgonem.

Ludzie Cześnika chwytają Wacława przy wyłomie w murze i przyprowadzają go siłą. Postawiony przed wyborem między więzieniem a ślubem z Klarą, młodzieniec - który przecież od początku kochał właśnie ją - bez wahania wybiera małżeństwo. Ślub odbywa się natychmiast, w domowej kaplicy. Gdy na miejscu zjawia się Rejent Milczek, szukający zaginionego syna, zastaje go już żonatym z Klarą. Wtedy Podstolina wyjawia całą prawdę: cały majątek, który miała, był tylko dożywociem - po jej zamążpójściu przechodzi on w całości na Klarę. Dzięki temu młoda para łączy oba sporne majątki w jeden.

Wobec takiego obrotu spraw dalsza wrogość traci sens. Cześnik i Rejent, zamiast szykować kolejną rundę sporu, podają sobie ręce - "Mocium panie, z nami zgoda". Zemsta, którą Cześnik chciał wymierzyć sąsiadowi, kończy się jako zgoda i wesele, a stary spór o mur graniczny przestaje mieć jakiekolwiek znaczenie.

Główni bohaterowie - szybka ściągawka

• Cześnik Raptusiewicz - porywczy, głośny i zasadniczo dobroduszny szlachcic, właściciel zamku. Skłócony z sąsiadem o mur graniczny, chce się ożenić z bogatą Podstoliną. Jego charakterystyczne "mocium panie" i wybuchy złości napędzają komizm całej sztuki, choć pod spodem kryje się w nim także szczera troska o Klarę.
• Klara - synowica (bratanica) Cześnika, zakochana w Wacławie. Rozsądniejsza od większości otaczających ją mężczyzn - odrzuca pomysł ucieczki z ukochanym, bo zależy jej na uczciwym małżeństwie, nie skandalu.
• Rejent Milczek - sąsiad Cześnika, ojciec Wacława. Cichy, pobożny na pokaz, w rzeczywistości równie zawzięty i wyrachowany jak Cześnik, tylko działający podstępem zamiast krzykiem. Uosabia zakłamaną pobożność i chytrość skrywaną pod maską łagodności.
• Wacław - syn Rejenta, zakochany w Klarze. By być blisko niej, podszywa się pod komisarza ojca i wchodzi na służbę do Cześnika. W przeszłości uwodził Podstolinę pod fałszywym tytułem księcia - motyw, który wraca w komediowym rozpoznaniu.
• Podstolina - bogata wdowa, obiekt zabiegów zarówno Cześnika, jak i (przypadkiem) Papkina. Jej dawna, tajona znajomość z Wacławem oraz zwrot w stronę młodszego kandydata przesądzają o całej intrydze i finałowym zjednoczeniu majątków.
• Papkin - samochwał, tchórz i fircyk, dworzanin Cześnika. Opowiada niestworzone historie o własnym męstwie, choć ucieka przed każdym realnym niebezpieczeństwem. Jego perypetie - fałszywe pojmanie Wacława, niemożliwe zadania od Klary, urojone zatrucie i komiczny testament - tworzą osobną, farsową linię fabularną.
• Dyndalski - marszałek dworu Cześnika, jego wierny, choć niezbyt bystry powiernik.
• Śmigalski - dworzanin Cześnika, wykonuje jego rozkazy, między innymi w starciu przy murze.