Pinokio – opracowanie i streszczenie

Wstęp

Kawałek drewna, który płacze, śmieje się i uparcie wpada w kłopoty. Od tego zaczyna się jedna z najsłynniejszych historii świata, spisana przez włoskiego pisarza Carla Collodiego w 1883 roku. Pinokio, bo o nim mowa, to postać znana chyba każdemu dziecku na świecie, choćby z filmów czy kreskówek, ale mało kto wie, że oryginalna, książkowa wersja jego przygód jest znacznie mroczniejsza i bardziej pouczająca niż jej wesołe ekranizacje.

To opowieść o drewnianym pajacu, który zamiast słuchać rad ojca i mądrego Pasikonika, woli uciekać ze szkoły, zadawać się z podejrzanymi typami i szukać łatwego bogactwa. Efekty bywają opłakane: więzienie, zamiana w osła, brzuch morskiego potwora. Zanim jednak drewniany chłopiec stanie się prawdziwym, z krwi i kości, musi przejść przez całą serię przygód, które uczą go, czym naprawdę jest odpowiedzialność, praca i miłość do bliskich.

Współczesnemu czytelnikowi Pinokio może się wydawać surową, staroświecką bajką o karaniu za nieposłuszeństwo. Ale spójrz na to inaczej: to też historia o dorastaniu, o tym, jak trudno jest zamienić dobre postanowienia w konkretne działanie, i o tym, że prawdziwe zmiany nie biorą się z magii, tylko z codziennej pracy nad sobą. Dlatego mimo ponad stu czterdziestu lat na karku wciąż trafia w sedno.

Geneza i kontekst powstania

Carlo Collodi to pseudonim literacki. Naprawdę pisarz nazywał się Carlo Lorenzini, urodził się w 1826 roku we Florencji, a swój pseudonim zawdzięczał rodzinnej miejscowości matki, malowniczej Collodi w Toskanii. Zanim zajął się literaturą dla dzieci, był żołnierzem walczącym o zjednoczenie Włoch, a potem dziennikarzem i satyrykiem, który w 1848 roku założył własne czasopismo.

Dopiero w drugiej połowie życia, po przetłumaczeniu na włoski baśni Charlesa Perraulta, zaczął pisać dla najmłodszych czytelników. Pinokio powstawał od 1881 roku jako odcinkowa powieść publikowana w gazecie dla dzieci, a w formie książkowej ukazał się w 1883 roku, siedem lat przed śmiercią autora.

Warto zapamiętać, skąd wzięło się imię tytułowego bohatera. Słowo pinocchio to po włosku pieszczotliwe określenie sosny, co dobrze pasuje do chłopca wystruganego z kawałka drewna. Collodi pisał z wyraźną intencją dydaktyczną: chciał, aby jego młodzi czytelnicy słuchali rodziców, uczyli się pilnie i trzymali z dala od lenistwa i kłamstwa. Nic dziwnego, że oryginalna powieść bywa dużo surowsza niż filmowe adaptacje, w tym najsłynniejsza, disneyowska z 1940 roku.

Akcja rozgrywa się w bliżej nieokreślonym czasie i miejscu, typowym dla baśni. Zamiast realnych miast pojawiają się fantastyczne krainy: Pole Cudów, Kraina Pasibrzuchów, Miasto Pracowitych Pszczółek. Niektóre szczegóły, na przykład włoskie potrawy czy imiona bohaterów takie jak Antonio czy Eugenio, zdradzają jednak, że autor pisał o świecie sobie dobrze znanym, czyli o dziewiętnastowiecznych Włoszech.

Streszczenie szczegółowe

Rozdział I. Cieśla pan Wisienka i gadające drewno

Stary cieśla Antonio, przezywany Panem Wisienką z powodu czerwonego czubka nosa, znajduje w swoim warsztacie zwyczajny kawałek drewna. Gdy zamierza go okrzesać siekierą, słyszy z niego przestraszony głosik. Przerażony stolarz szuka źródła dźwięku po całej izbie, ale nikogo nie znajduje. Uznaje, że coś mu się przewidziało, i wraca do pracy, choć drewienko jeszcze dwukrotnie się odzywa.

Rozdział II. Pan Wisienka daje drewno przyjacielowi

Do warsztatu przychodzi ubogi staruszek Geppetto, zwany Mamałygą z powodu żółtej peruki. Prosi Pana Wisienkę o kawałek drewna, z którego chce wystrugać pajaca umiejącego tańczyć i fikać koziołki, żeby zarabiać na chleb, obwożąc go po świecie. Nieporozumienie wokół przezwiska Mamałyga kończy się kłótnią i bójką między staruszkami, ale ostatecznie Geppetto zabiera upragnione drewno do domu.

Rozdział III. Narodziny Pinokia i pierwsze wybryki

W domu Geppetto rzeźbi z drewna pajaca i nadaje mu imię Pinokio. Już podczas strugania dzieją się dziwne rzeczy: nos marionetki rośnie, jej usta przedrzeźniają dobroczyńcę, a gotowy pajac kradnie staruszkowi perukę. Gdy Geppetto uczy go chodzić, Pinokio od razu wybiega na ulicę i zaczyna uciekać przed ojcem. W zamieszaniu to Geppetto, niesłusznie posądzony przez przechodniów, trafia na chwilę do więzienia, a psotny syn zostaje wolny.

Rozdział IV. Spotkanie z Pasikonikiem

Pinokio wraca do pustego domu, gdzie napotyka Gadającego Pasikonika. Owad ostrzega go, że dzieci nieposłuszne wobec rodziców i niechętne do nauki źle kończą. Zirytowany pajac odpowiada, że wolałby jeść, spać i bawić się cały dzień, a na koniec rzuca w Pasikonika młotkiem, zabijając go. Dopiero po chwili ogarnia go żal za popełniony czyn.

Rozdział V. Głodna noc i uciekające jajko

Sam w domu i głodny, Pinokio szuka jedzenia. Namalowany na ścianie garnek okazuje się złudzeniem. Znaleziony gdzieś jajko ma posłużyć na jajecznicę, lecz gdy pajac rozbija skorupkę, ze środka wyskakuje żywy kurczaczek i wylatuje przez okno. Zawiedziony i głodny Pinokio wyrusza do wsi po kawałek chleba, zaczynając żałować, że nie posłuchał rad Pasikonika.

Rozdział VI. Poparzone stopy

Podczas nocnej burzy przemoczony Pinokio prosi mieszkańców wsi o pomoc, ale zostaje wzięty za nocnego łobuza i oblany kubłem wody. Wraca do domu skostniały z zimna i zasypia z nogami opartymi wprost o rozżarzony piec.

Rozdział VII. Geppetto oddaje synowi śniadanie

Rankiem wraca Geppetto i widzi, że stopy syna spaliły się na węgiel podczas snu. Pinokio opowiada o swoich nocnych przygodach i natychmiast zaczyna narzekać na głód. Choć ma tylko trzy gruszki na własne śniadanie, Geppetto oddaje je synowi, który najpierw grymasi, a w końcu zjada nawet ogryzki i skórki.

Rozdział VIII. Nowe stopy i sprzedana kurtka

Na prośbę syna Geppetto strugarze mu nowe stopy oraz szyje ubranko z kolorowego papieru i buty z kory. Pinokio uroczyście obiecuje poprawę i chodzenie do szkoły. Aby kupić mu elementarz, biedny ojciec sprzedaje jedyną własną kurtkę.

Rozdział IX. Elementarz sprzedany dla biletu do teatru

W drodze do szkoły Pinokia kusi dźwięk werbli i fujarek dobiegający z teatru marionetek. Nie mając pieniędzy na bilet, chłopiec sprzedaje handlarzowi swój świeżo kupiony elementarz i wchodzi na przedstawienie.

Rozdział X. Marionetki witają Pinokia jak brata

Aktorki i aktorzy teatru, zbudowani z tego samego drewna co Pinokio, przerywają spektakl, żeby powitać go jak swojego krewniaka. Zamieszanie przywołuje groźnego właściciela teatru, Lalkarza Ogniojada, który potrzebuje drewna do podpalenia ognia pod pieczenią z barana i każe swoim marionetkom przynieść mu Pinokia.

Rozdział XI. Litość Ogniojada

Rozpaczliwe błagania Pinokia wzruszają Ogniojada do łez i kichnięcia. Lalkarz rezygnuje z planu spalenia go, chce jednak wrzucić do ognia przyjaciela Pinokia, Arlekina. Gdy pajac ofiarowuje siebie w zamian za kolegę, wzruszony Ogniojad uwalnia obu, a na kolację decyduje się zjeść surowego barana.

Rozdział XII. Złote monety i podstępni nowi znajomi

Ogniojad daje Pinokiowi pięć złotych monet dla Geppetta. W drodze do domu pajac spotyka kulawego Lisa i ślepego Kocura, którzy od razu wypytują go o pieniądze. Namawiają go, by zamiast wracać do ojca, zasadził monety na Polu Cudów, gdzie po jednej nocy wyrośnie z nich drzewko obwieszone złotem.

Rozdział XIII. Karczma Pod Czerwonym Rakiem

Trójka zatrzymuje się na nocleg w karczmie, gdzie Lis i Kocur zamawiają suty posiłek, a rano znikają bez śladu, zostawiając rachunek Pinokiowi. Cień zmarłego Pasikonika ostrzega go jeszcze raz przed oszustwem, ale pajac, zaślepiony wizją bogactwa, rusza dalej na Pole Cudów.

Rozdział XIV. Napad zbójców

W lesie napadają na Pinokia dwaj zamaskowani zbójcy. Pajac chowa monety pod język i milczy, żeby nie zdradzić ich brzękiem, ale gdy napastnicy grożą śmiercią jemu i Geppettowi, odzywa się i zdradza kryjówkę. W szamotaninie odgryza jednemu z napastników rękę, która okazuje się kocią łapą.

Rozdział XV. Powieszony na dębie

Uciekający Pinokio dobija się do domku Ślicznej Dzieweczki o Błękitnych Włosach, ale ta wyjaśnia mu przez okno, że wszyscy tam już nie żyją. Dopadnięty przez zbójców pajac zostaje powieszony na gałęzi wielkiego dębu i czuje, że umiera, wzywając ojca po raz ostatni.

Rozdział XVI. Ratunek Wróżki

Dzieweczka o Błękitnych Włosach, która jest w rzeczywistości Wróżką, wysyła sokoła, by przeciął sznur, oraz karetę powożoną przez pudla Medora. Sprowadzeni medycy, Kruk, Sowa i Pasikonik, nie potrafią orzec, czy pacjent żyje. Gdy Pasikonik nazywa go synem, który doprowadził ojca do rozpaczy, Pinokio zaczyna szlochać.

Rozdział XVII. Cukier zamiast lekarstwa i pierwsze wielkie kłamstwo

Wróżka próbuje podać Pinokiowi gorzkie lekarstwo, ale on woli same kostki cukru. Dopiero widok Królików niosących trumnę po niego skłania go do połknięcia leku, po którym natychmiast wraca do zdrowia. Zapytany o los złotych monet, kłamie, że je zgubił, choć ma je w kieszeni. Kolejne kłamstwa sprawiają, że jego nos rośnie w oczach.

Rozdział XVIII. Wydłużony nos i powrót Lisa z Kocurem

Gdy nos uniemożliwia mu nawet przejście przez drzwi, Pinokio dostaje nauczkę, a wezwane przez Wróżkę dzięcioły skracają go z powrotem. Na drodze do domu chłopiec ponownie spotyka Lisa i Kocura, którzy tym razem przekonują go, że Pole Cudów sprzedano i to ostatnia szansa na wzbogacenie się. Pinokio ulega im po raz drugi i zakopuje monety w ziemi.

Rozdział XIX. Oszustwo, więzienie i absurdalne wyjście na wolność

Po odczekaniu wyznaczonego czasu Pinokio wraca po drzewko z monet, ale zamiast niego zastaje pustą jamę. Śmiejąca się na drzewie Papuga wyjaśnia, że Lis i Kocur dawno zabrali skarb. Sędzia, zamiast pomóc okradzionemu, wtrąca go do więzienia. Pinokio wychodzi na wolność dopiero wtedy, gdy podaje się za przestępcę korzystającego z amnestii.

Rozdział XX. Wąż na drodze i pułapka na kuny

W drodze do domu pajac napotyka śmiejącego się na śmierć węża oraz wpada w pułapkę zastawioną przez wieśniaków na kuny kradnące kury.

Rozdział XXI. Pinokio zamieniony w psa stróżującego

Złapany w pułapkę i ranny w łydkę Pinokio zostaje wzięty przez gospodarza za złodzieja drobiu. Wieśniak każe mu pełnić funkcję psa stróżującego jego kurnik, ponieważ jego prawdziwy pies właśnie zdechł.

Rozdział XXII. Sprytny plan i wolność w nagrodę

Kuny, biorąc Pinokia za dawnego psa, proponują mu ten sam nieuczciwy układ, jaki miały z jego poprzednikiem. Pajac udaje zgodę, a gdy złodziejki wchodzą do kurnika, zamyka je i budzi gospodarza szczekaniem. W nagrodę za czujność wieśniak wypuszcza go na wolność.

Rozdział XXIII. Wiadomość o śmierci Wróżki

Pinokio odnajduje jedynie marmurową płytę w miejscu domku Wróżki, z informacją o jej śmierci z rozpaczy po odejściu braciszka. Napotkany Gołąb opowiada mu, że Geppetto od miesięcy szuka syna i właśnie buduje łódkę, by popłynąć za ocean. Ptak zabiera Pinokia na swoim grzbiecie nad brzeg morza, gdzie ojciec i syn rozpoznają się z daleka, tuż zanim fale pochłaniają łódkę Geppetta.

Rozdział XXIV. Pinokio na Wyspie Pracowitych Pszczółek

Pinokio całą noc płynie w poszukiwaniu ojca, a rano trafia na wyspę, gdzie Delfin informuje go, że łódź Geppetta zapewne pochłonął ogromny morski potwór. Głodny pajac odrzuca kilka propozycji uczciwej pracy w zamian za jedzenie, aż w końcu zgadza się zanieść dzban wody kobiecie, w której rozpoznaje odmienioną Wróżkę.

Rozdział XXV. Obietnica przemiany w chłopca

Wróżka, teraz w postaci dorosłej kobiety, przyznaje się do swojej tożsamości. Pinokio wyraża pragnienie, żeby stać się prawdziwym chłopcem, na co Wróżka odpowiada, że taka nagroda czeka go za grzeczne postępowanie. Kobieta obiecuje też zostać jego mamą.

Rozdział XXVI. Szkolne sukcesy i podstępna wycieczka

Pinokio zaczyna chodzić do szkoły i mimo początkowych drwin kolegów staje się pilnym uczniem chwalonym przez nauczyciela. Któregoś dnia łobuzy z klasy namawiają go na wagary nad morzem, gdzie rzekomo ma pojawić się wielki potwór.

Rozdział XXVII. Bójka i fałszywe oskarżenie

Nad morzem okazuje się, że żadnego potwora nie ma, a wycieczka to podstęp, żeby zepsuć Pinokia. Podczas bójki między chłopcami ktoś rzuca ciężką książką i przypadkiem rani kolegę imieniem Gienio. Choć Pinokio próbuje mu pomóc, żandarmi obwiniają jego, a nie prawdziwych sprawców, i wysyłają za uciekającym pajacem psa Alidora.

Rozdział XXVIII. Ucieczka do morza i sieci rybaka

Pinokio ratuje tonącego Alidora w morzu, ale zaraz potem sam wpada w sieci rybaka, który bierze go za rzadki gatunek gadającej ryby i szykuje się, by go usmażyć.

Rozdział XXIX. Ratunek Alidora i powrót do Wróżki

W ostatniej chwili do groty wpada zwabiony zapachem jedzenia Alidor i uwalnia przyjaciela z rąk rybaka. Po drodze do domu Wróżki Pinokio dowiaduje się, że ranny Gienio już wyzdrowiał. Po serii nieporozumień z powolnym Ślimakiem chłopiec trafia w końcu z powrotem pod opiekę Wróżki, obiecuje poprawę i faktycznie osiąga najlepsze wyniki na egzaminach końcowych. W nagrodę ma nazajutrz zamienić się w prawdziwego chłopca.

Rozdział XXX. Kusząca Kraina Pasibrzuchów

Zapraszając kolegów na uroczyste śniadanie z okazji przemiany, Pinokio spotyka swojego najlepszego przyjaciela, łobuza Szczapę, który czeka na wóz do Krainy Pasibrzuchów. Tam nie ma szkoły, a wakacje trwają cały rok. Wbrew obietnicy danej Wróżce, Pinokio zostaje z Szczapą aż do przyjazdu wozu.

Rozdział XXXI. Podróż wozem ciągniętym przez osiołki

Pinokio ulega pokusie i wsiada na wóz jadący do wymarzonej krainy. Po drodze płaczący osiołek ostrzega go przed losem chłopców porzucających naukę, ale nikt nie zwraca na to uwagi. W Krainie Pasibrzuchów panuje sielanka bez pracy i szkoły, a chłopcy przez pięć miesięcy oddają się beztroskiej zabawie.

Rozdział XXXII. Ośle uszy

Pewnego ranka Pinokio budzi się z długimi, oślimi uszami. Sąsiad, Świstak, informuje go, że w ciągu kilku godzin zamieni się w prawdziwego osła z powodu oślej gorączki. To samo dzieje się z jego przyjacielem Szczapą. Obaj chłopcy przemieniają się w osiołki na oczach woźnicy, który ich tu przywiózł.

Rozdział XXXIII. Sprzedany do cyrku

Okazuje się, że woźnica robił interesy na leniwych chłopcach, sprzedając zamienione w osły dzieci kupcom. Osioł Pinokio trafia do teatrzyku marionetek, gdzie uczy się cyrkowych sztuczek pod batem. Podczas jednego z występów rozpoznaje na widowni Wróżkę i z żalu tak rozpaczliwie ryczy, że dostaje batem po pysku, a potem, kulejąc po nieudanym skoku przez obręcz, zostaje sprzedany kupcowi, który chce zrobić z jego skóry bęben.

Rozdział XXXIV. Wrzucony do morza

Kupiec wrzuca przywiązanego do kamienia osła do morza, licząc na jego utonięcie. Zamiast martwego zwierzęcia z wody wynurza się jednak z powrotem drewniany pajac, którego rzekomo obgryzły ryby ze skóry i mięsa. Rozczarowany kupiec chce sprzedać Pinokia jako opał, ale ten ucieka do wody. Wkrótce zostaje połknięty przez ogromnego morskiego potwora, rekina imieniem Atylla, gdzie spotyka uwięzionego wcześniej Tuńczyka.

Rozdział XXXV. Spotkanie z ojcem w brzuchu potwora

W blasku świecy dobiegającej z głębi brzucha rekina Pinokio odnajduje… Geppetta, który przeżył w środku potwora dzięki zapasom z zatopionego statku towarowego. Ojciec i syn planują ucieczkę przez otwartą paszczę śpiącego rekina.

Rozdział XXXVI. Prawdziwy chłopiec

Pinokio wynosi ojca na plecach z brzucha potwora, a do brzegu pomaga im dopłynąć wdzięczny Tuńczyk. Po drodze do schronienia mijają zubożałych, naprawdę już chorych i biednych Lisa i Kocura, a nocleg znajdują w domku dawnego Pasikonika. Przez kolejne miesiące Pinokio ciężko pracuje, żeby utrzymać chorego ojca i wspomóc leżącą w szpitalu Wróżkę, odmawiając sobie nawet nowego ubranka. Pewnego ranka budzi się jako prawdziwy, żywy chłopiec o kasztanowych włosach i niebieskich oczach. W kącie izby leży bezwładna, opuszczona drewniana marionetka, którą kiedyś był.

Charakterystyka bohaterów

Pinokio

Drewniany pajac wystrugany przez Geppetta z gadającego kawałka drewna. Na początku powieści jest niegrzeczny, uparty, łatwowierny i skłonny do kłamstwa, przez co jego nos regularnie rośnie w oczach czytelnika. Ucieka od pracy i nauki, łatwo daje się skusić obietnicą łatwego bogactwa, ale w głębi serca nigdy nie jest do końca zły. Czuje wyrzuty sumienia, tęskni za ojcem i potrafi z czasem poświęcić się dla innych. Po przejściu przez serię trudnych doświadczeń dojrzewa emocjonalnie, uczy się pracować, dotrzymywać słowa i troszczyć o bliskich, dzięki czemu na koniec zamienia się w prawdziwego chłopca.

Geppetto

Ubogi, samotny stolarz, który rzeźbi Pinokia z kawałka drewna i staje się jego ojcem. Nosi żółtą perukę, przez którą sąsiedzi przezywają go Mamałygą, co potrafi go rozdrażnić, ale wobec syna zawsze pozostaje cierpliwy i wyrozumiały. Sprzedaje własną kurtkę, żeby kupić synowi elementarz, a gdy ten znika, rusza na jego poszukiwanie przez ocean, ryzykując życie. To bezwarunkowa, ojcowska miłość w czystej postaci.

Wróżka o Błękitnych Włosach

Tajemnicza istota o wielkiej mądrości i mocy, która pojawia się pod różnymi postaciami: najpierw jako dziewczynka czekająca na trumnę, potem jako dorosła kobieta, a nawet jako kózka o błękitnej sierści. Najpierw traktuje Pinokia jak brata, później jak syna. Wielokrotnie ratuje mu życie i daje kolejne szanse na poprawę, wierząc, że drewniany pajac naprawdę może się zmienić.

Lis i Kocur

Para oszustów udających kalectwo (Lis udaje kulawego, Kocur ślepego), którzy dwukrotnie okradają Pinokia z pieniędzy, obiecując mu cudowne pomnożenie majątku na Polu Cudów. To fałszywi przyjaciele, chciwi i bez skrupułów, odpowiedzialni za większość nieszczęść, które spotykają głównego bohatera. Dopiero w finałowym rozdziale, sami zubożali i chorzy, przestają być groźni.

Pasikonik

Gadający owad, który od pierwszego spotkania ostrzega Pinokia przed konsekwencjami nieposłuszeństwa i lenistwa. Zabity przez rozzłoszczonego pajaca w czwartym rozdziale, powraca później jako cień i duch dobrych rad, a pod koniec powieści, już jako żywy sąsiad, udziela Pinokiowi ostatniej pomocnej wskazówki.

Co najważniejsze do zapamiętania

• Pinokio zmienia się w prawdziwego chłopca dopiero wtedy, gdy z własnej woli zaczyna pracować i troszczyć się o innych, nie dzięki magii samej w sobie.
• Kłamstwo w powieści ma natychmiastową, widoczną karę, czyli rosnący nos, co czyni je jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów w literaturze światowej.
• Lis i Kocur to przykład fałszywych przyjaciół, którzy pod pozorem pomocy działają wyłącznie dla własnej korzyści.
• Geppetto i Wróżka reprezentują dwa oblicza bezwarunkowej miłości: ojcowskie i macierzyńskie, obie gotowe wybaczać w nieskończoność.
• Krainę Pasibrzuchów, gdzie nie trzeba się uczyć ani pracować, spotyka najsurowsza kara w całej książce, czyli zamiana w zwierzę.

Najważniejsze motywy literackie

• Motyw kłamstwa: najbardziej charakterystyczny element całej powieści. Za każdym razem, gdy Pinokio kłamie, jego nos się wydłuża, co w sposób dosłowny pokazuje, że nieprawda zawsze wychodzi na jaw.
• Motyw pracy: Pinokio przez większość książki uważa pracę za coś upokarzającego i niepotrzebnego, dopiero w ostatnim rozdziale odkrywa, że codzienny wysiłek na rzecz bliskich daje prawdziwą satysfakcję i jest warunkiem dorosłości.
• Motyw szkoły i nauki: powieść wielokrotnie pokazuje, że unikanie edukacji prowadzi do kłopotów, a wagary z Szczapą kończą się dosłowną zamianą w zwierzę pozbawione rozumu.
• Motyw fałszywej i prawdziwej przyjaźni: obok szczerze oddanych przyjaciół, takich jak pies Alidor czy Tuńczyk, pojawiają się cyniczni oszuści, Lis i Kocur, którzy wykorzystują naiwność głównego bohatera.
• Motyw bezwarunkowej miłości rodzicielskiej: Geppetto i Wróżka wybaczają Pinokiowi kolejne przewinienia i nigdy nie przestają w niego wierzyć, nawet gdy on sam zawodzi ich najbardziej.
• Motyw przemiany i dorastania: z niesfornego kawałka drewna, przez marionetkę, aż po prawdziwego chłopca. To droga od egoizmu i braku odpowiedzialności do dojrzałości, pokazana krok po kroku, na przykładach, a nie w formie kazania.
• Motyw pokusy i łatwego zysku: Pole Cudów, gdzie pieniądze rzekomo rosną na drzewach, to jedna z wielu pułapek zastawionych na łatwowiernego bohatera, uczących, że szybkie wzbogacenie zwykle okazuje się oszustwem.

Pinokio na tle innych baśni

Pinokio nie powstał w literackiej próżni. Wpisuje się w tradycję baśniową, ale też dokłada do niej coś od siebie. Wróżka o Błękitnych Włosach, czuwająca nad losem głównego bohatera, przypomina Dobrą Wróżkę z Kopciuszka, a jako młoda dziewczynka czekająca na trumnę zdradza podobieństwo do Królewny Śnieżki. Gadające zwierzęta, tak liczne w powieści Collodiego, to z kolei stały element baśni od Kota w butach po Czerwonego Kapturka.

Motyw ożywionej zabawki, która przeżywa własne radości i cierpienia jak człowiek, znany jest też z opowiadań Hansa Christiana Andersena, na przykład Dzielnego ołowianego żołnierzyka. Podobnie temat przemiany złego bohatera w dobrego pojawia się w Królowej Śniegu, gdzie serce Kaya odzyskuje ciepło dzięki miłości Gerdy.

Sama postać Pinokia doczekała się zresztą własnego, równie znanego naśladowcy: rosyjski pisarz Aleksy Tołstoj stworzył na jego wzór Buratina, bohatera Złotego kluczyka. Historia drewnianego pajaca była też wielokrotnie ekranizowana, od klasycznej animacji Disneya po żywoaktorską wersję z 2002 roku z Robertem Benignim w roli głównej, choć ta akurat przeszła do historii kina raczej jako kuriozum niż sukces. Sam obraz kłamiącego bohatera, któremu rośnie nos, na trwałe zresztą wszedł do potocznego języka na całym świecie.

Podsumowanie i pewniak egzaminacyjny

Pinokio to powieść o dojrzewaniu, w której magiczna przemiana pajaca w chłopca jest tak naprawdę nagrodą za pracę, uczciwość i miłość do rodziny, a nie za posłuszeństwo samo w sobie.

Na egzaminie z tej lektury najczęściej trzeba wykazać się znajomością:

• pełnej drogi bohatera, od pierwszego wybryku aż po ostateczną przemianę w prawdziwego chłopca,
• symboliki rosnącego nosa jako kary za kłamstwo,
• ról Geppetta i Wróżki jako przedstawicieli bezwarunkowej, rodzicielskiej miłości,
• różnicy między fałszywymi przyjaciółmi (Lis i Kocur) a prawdziwymi (Alidor, Pasikonik, Tuńczyk),
• przesłania książki, według którego to praca i troska o innych, a nie łatwy zysk czy beztroska zabawa, prowadzą do szczęścia i dorosłości.

Nie zapomnij też, że Pinokio to zarówno powieść przygodowa, jak i baśń, pełna fantastycznych krain i mówiących zwierząt, ale z bardzo wyraźnym, dydaktycznym przesłaniem skierowanym do młodego czytelnika.