Homer

Kim był Homer? Ślepy poeta z Jonii, któremu zawdzięczamy Iliadę i Odyseję

Zacznijmy od niewygodnej prawdy: o Homerze wiemy prawie nic. Nie zachował się jego akt urodzenia, grób, list ani portret. Starożytni Grecy opowiadali o nim legendy, a uczeni od ponad dwustu lat spierają się, czy ktoś taki w ogóle istniał. Mimo to jego imię zna każdy uczeń w Polsce, bo właśnie pod nim podpisano dwa najstarsze wielkie eposy europejskiej literatury: Iliadę i Odyseję.

Pierwszy utwór opowiada o gniewie Achillesa w dziesiątym roku wojny trojańskiej. Drugi śledzi powrót Odyseusza na rodzinną Itakę, który trwa kolejne dziesięć lat. Oba poematy napisano heksametrem daktylicznym, a ich korzenie sięgają ustnej tradycji śpiewaków, którzy opowiadali o bogach i herosach na długo, zanim ktokolwiek zapisał choćby jeden wers.

Dlaczego Homer jest w kanonie lektur? Bo prawie każdy późniejszy pisarz od niego pożyczał. Wergiliusz napisał Eneidę, żeby dorównać Iliadzie i Odysei. Dante umieścił Odyseusza (czyli Ulissesa) w ósmym kręgu Piekła. James Joyce przeniósł jego wędrówkę na ulice Dublina. Jeśli chcesz zrozumieć motywy wędrówki, powrotu do domu, gniewu, honoru i przeznaczenia, wszystko zaczyna się tutaj.

Kalendarium: najważniejsze daty i fakty o Homerze

Pamiętaj, że przy Homerze większość dat to szacunki uczonych, a nie pewniki z kronik.

Droga życiowa i wielka historia: co wiemy o Homerze, a co jest legendą

Biografia Homera to układanka, w której większość elementów zrobili po nim inni. Dlatego w tej części oddzielam to, co przekazuje tradycja, od tego, co da się obronić jako fakt. Na maturze ta różnica naprawdę się liczy.

Dzieciństwo, młodość i edukacja: siedem miast kłóci się o jednego poety

Starożytni znali stary zwyczaj chwalenia się Homerem. O prawo do bycia jego ojczyzną spierało się co najmniej kilka miast, a najczęściej wymieniano Smyrnę, Chios, Kolofon, Salaminę, Rodos, Argos i Ateny. Najwięcej zwolenników miały dwa pierwsze. Na Chios działał cech śpiewaków zwanych Homerydami, którzy uważali się za spadkobierców poety.

Jest też trop, który lubią egzaminatorzy. Hymn do Apolla Delijskiego zawiera fragment, w którym śpiewak opisuje siebie jako ślepego człowieka ze skalistej Chios. Tukidydes przypisywał ten hymn Homerowi, choć współcześni badacze są ostrożniejsi. Z samym imieniem też jest kłopot. Według jednej ze starożytnych hipotez słowo „homeros” oznaczało w greckim dialekcie zakładnika, według innej ślepca. Żadna z nich nie ma twardego potwierdzenia.

O dzieciństwie i nauce Homera nie wiemy nic pewnego. Można tylko zakładać, że jak każdy śpiewak jego epoki uczył się od starszych mistrzów. Kto chciał opowiadać tysiące wersów z pamięci, musiał latami słuchać i ćwiczyć.

Uwikłanie w historię, działalność i podróże: wędrowny śpiewak w świecie greckich polis

Czasy, w których osadza się Homera, to okres wielkich zmian. Greckie miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej bogacą się, rosną nowe polis, Grecy ruszają na kolonizację i nawiązują kontakty z Fenicjanami. Od nich biorą alfabet, który stopniowo przekształcają w pismo greckie. To wszystko tworzy warunki, w których można zacząć utrwalać długie opowieści.

Epopeje Homera wyrastają z kultury ustnej. Wędrowni śpiewacy występowali na dworach arystokratów i podczas uroczystości religijnych. Nie uczyli się tekstu na pamięć słowo w słowo, lecz układali go na bieżąco z gotowych elementów: stałych epitetów (szybkonogi Achilles), powtarzalnych scen (przygotowanie uczty, uzbrajanie się do walki) i zwrotów, które pasowały do rytmu heksametru. Udowodnili to w pierwszej połowie XX wieku Milman Parry i Albert Lord, badając bałkańskich guślarzy, którzy tworzyli dokładnie w ten sposób.

Według późniejszej tradycji w VI wieku p.n.e. w Atenach ujednolicono tekst obu poematów i ustalono, że śpiewacy mają je recytować podczas uroczystości Panatenajów. Potem Aleksandria, jej biblioteka i uczeni, którzy podzielili każdy epos na 24 pieśni. Tak wygląda Homer, którego czytamy dziś, czyli efekt pracy wielu pokoleń.

W XIX wieku Heinrich Schliemann rozkopał wzgórze Hisarlik w Turcji i uznał je za Troję. Dziś badacze chętnie dodają zastrzeżenie, że epos to nie reportaż. Świat Homera miesza wspomnienia epoki brązu (na przykład hełm z kłów dzika) z zwyczajami późniejszymi, jak choćby palenie zmarłych na stosie. Poeta układał pieśń o dawnych bohaterach, ale opowiadał ją ludziom własnej epoki.

Życie prywatne, miłości i dramaty: ślepy tułacz, spór z Hezjodem i zagadka rybaków

O prywatnym życiu Homera nie ma wiarygodnych wiadomości. Wszystko, co czytamy w starożytnych biografiach (a pierwsze powstały wiele wieków po nim), to legendy. Mimo to są ciekawe, bo pokazują, jak Grecy wyobrażali sobie największego z poetów.

Najsłynniejsza z nich opowiada o ślepym tułaczu, który wędruje od miasta do miasta i śpiewa za strawę. Pojawia się też opowieść o rywalizacji z Hezjodem, drugim wielkim poetą epoki, w której Homer wygrywa pod względem piękna, ale sędzia przyznaje zwycięstwo Hezjodowi, bo ten śpiewał o pracy i pokoju, a nie o wojnie. Na koniec mamy wersję śmierci Homera: miał zginąć na wyspie Ios, ponieważ nie potrafił rozwiązać zagadki zadanej przez rybaków. Chodziło o wszy: to, co złowiliśmy, zostawiamy, a to, czego nie złowiliśmy, nosimy ze sobą.

Gdzie więc szukać prawdziwego człowieka? Chyba w samych poematach. W Odysei ślepy śpiewak Demodokos śpiewa na dworze Feaków, a Odyseusz słucha i ukradkiem ociera łzy. Czy Homer namalował tu autoportret? Nie wiadomo, ale trudno się oprzeć takiej myśli. Najbardziej ludzkie sceny obu eposów to zresztą zupełnie zwykłe gesty: Hektor zdejmuje hełm, bo jego mały syn płacze ze strachu przed błyszczącym grzebieniem, stary pies Argos rozpoznaje pana po dwudziestu latach i umiera, a król Priam całuje rękę zabójcy swoich synów, żeby odzyskać ciało Hektora.

Światopogląd, styl i główne idee twórczości: wojna, honor i powrót do domu

Świat Homera rządzi się własnymi prawami. Bohater walczy o kleos, czyli sławę, która przetrwa jego śmierć, i o timē, czyli honor wyrażany w darach i szacunku. Dlatego gniew Achillesa, wywołany odebraniem mu nagrody, to nie kaprys, lecz sprawa najwyższej wagi. Jednocześnie Homer pokazuje, ile ta zasada kosztuje. W dziewiątej pieśni Iliady Achilles mówi o dwóch drogach: długim, spokojnym życiu bez sławy albo krótkim życiu i wiecznej pamięci. Wybiera to drugie, a poemat nie pozwala się z tego cieszyć.

Bogowie u Homera są podobni do ludzi, tylko nieśmiertelni. Kłócą się, wspierają ulubieńców, oszukują i bawią się cudzym losem. Ponad nimi stoi los (moira), którego nie da się oszukać. Kto spodziewa się, że Zeus pilnuje tu moralności, srogo się zawiedzie. Moralność wynika z obyczajów: z gościnności (ksenia), szacunku dla suplikantów, wierności i pamięci o zmarłych.

Styl Homera łatwo rozpoznać. Oto kilka jego znaków szczególnych:

• Heksametr daktyliczny: sześciostopowy wiersz o stałym, falującym rytmie, który ułatwiał śpiewakom zapamiętywanie.
• Epitety stałe: „szybkonogi Achilles”, „dzielny Hektor”, „bogini o jasnych oczach”. Wracają raz po raz, także wtedy, gdy bohater akurat siedzi.
• Porównania homeryckie: rozbudowane, czasem na kilka wersów, jak ciąg obrazów z codziennego życia wplątanych w scenę bitwy.
• Inwokacja: prośba do Muzy na początku utworu.
• Narracja in medias res: Iliada zaczyna się w dziesiątym roku wojny, a Odyseja, gdy bohater siedzi już na wyspie Kalipso. Resztę poznajemy z retrospekcji.
• Opis tarczy Achillesa (pieśń XVIII): jeden z najsłynniejszych opisów dzieła sztuki w literaturze, który lubią przywoływać badacze.

Najważniejsze motywy to gniew, wojna i jej cena, honor, los, wędrówka, powrót do domu, wierność, gościnność oraz przemijanie.

Najważniejsze cytaty i myśli Homera na maturę

Poniżej cytaty w greckim oryginale, który jest własnością wszystkich, wraz z moim luźnym polskim omówieniem. W pracy pisemnej najlepiej sięgnąć po przekład z wydania, którego uczysz się w szkole (Iliada najczęściej w tłumaczeniu Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, Odyseja w wersji Jana Parandowskiego), bo przekłady różnią się brzmieniem.

„Μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος”

Początek Iliady: „Śpiewaj, bogini, gniew Achillesa”.

Komentarz egzaminacyjny: Już pierwsze słowo ustawia temat całego poematu. Możesz się na nim oprzeć, pisząc o gniewie jako sile, która napędza fabułę i odbiera bohaterowi rozsądek, albo omawiając inwokację jako cechę eposu.

„Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον”

Początek Odysei: „Opowiedz mi, Muzo, o człowieku o wielu zwrotach”.

Komentarz egzaminacyjny: Słowo „polytropos” opisuje Odyseusza: sprytnego, zmiennego, który wykręci się z każdej opresji. Przydaje się do porównania z Achillesem, bohaterem prostym i niezłomnym, oraz do tematu wędrówki jako próby charakteru.

„οἵη περ φύλλων γενεή, τοιήδε καὶ ἀνδρῶν”

Z szóstej pieśni Iliady, słowa Glaukosa: „Jak pokolenia liści, tak i pokolenia ludzi”.

Komentarz egzaminacyjny: To jedno z najstarszych w literaturze europejskiej porównań ludzkiego życia do przemijania natury. Użyjesz go w wypracowaniu o przemijaniu, o kruchości losu albo o motywie vanitas.

„εἷς οἰωνὸς ἄριστος ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης”

Z dwunastej pieśni Iliady, słowa Hektora: „Jedna wróżba jest najlepsza: bronić ojczyzny”.

Komentarz egzaminacyjny: Znakomity cytat do tematu patriotyzmu i obowiązku wobec wspólnoty. Pasuje też do porównania Hektora, który walczy o rodzinę i miasto, z Achillesem, który walczy o honor.

Ciekawostki i mało znane fakty o Homerze oraz jego eposach

• Iliada nie kończy się upadkiem Troi. Ostatnia scena to pogrzeb Hektora. Śmierć Achillesa, zdobycie miasta i pomysł z koniem trojańskim są poza jej fabułą.
• Koń trojański pojawia się u Homera, ale w Odysei. Wspominają o nim bohaterowie i śpiewacy, nie ma go natomiast w Iliadzie.
• Pięta Achillesa to wynalazek późniejszych autorów. U Homera Achilles jest po prostu śmiertelny, a o jego jedynym słabym punkcie nikt nie mówi.
• Odyseusz przedstawia się Cyklopowi jako Nikt. Dzięki temu, gdy oślepiony Polifem woła o pomoc, jego pobratymcy słyszą, że „nikt” go nie krzywdzi.
• Joyce zrobił z Odysei powieść o jednym dniu w Dublinie. Tytuł Ulisses to łacińskie imię Odyseusza, a poszczególne rozdziały odpowiadają epizodom z Odysei.
• Starożytni przypisywali Homerowi także parodię. Chodzi o Batrachomyomachię, czyli Wojnę żab z myszami, żartobliwy epos, który uchodził za dzieło poety. Jeśli czytałeś Krasickiego, to znasz ten gatunek jako heroikomiczny.

Kwestia homerycka: czy Homer istniał i kto napisał Iliadę?

To pytanie, które wraca na lekcjach i w wypracowaniach, więc zasługuje na uczciwą odpowiedź.

W 1795 roku niemiecki filolog Friedrich August Wolf stwierdził, że poematy powstały w czasach, gdy nie znano jeszcze pisma, więc nie mógł ich stworzyć jeden człowiek. Zwolennicy tej wizji (analitycy) zakładali, że eposy są zlepkiem wielu pieśni różnych autorów. Przeciwnicy (unitarianie) wskazywali na wyraźną kompozycję, spójny plan i konsekwentne postaci, które świadczą o pracy jednego geniusza.

Dziś większość badaczy stoi gdzieś pośrodku. Zakłada się, że Iliada i Odyseja wyrosły z długiej tradycji ustnej, ale ukształtował je wybitny poeta (lub dwóch), który nadał im obecny kształt. Różnice w stylu i obrazie świata między oboma poematami sprawiają, że wielu uczonych uważa, iż mogli je stworzyć różni twórcy. Nikt nie potrafi tego rozstrzygnąć, więc w pracach egzaminacyjnych bezpiecznie jest pisać: „Homer, któremu tradycja przypisuje autorstwo Iliady i Odysei”.

Czego nie ma w Iliadzie? Najczęstsze mity o Homerze i wojnie trojańskiej

Każdy zna hasła z wojny trojańskiej, ale zaskakująco wiele z nich nie pochodzi od Homera. Warto je znać, bo to klasyczna pułapka na egzaminie ustnym.

• Nie ma w Iliadzie: konia trojańskiego, pięty Achillesa, śmierci Achillesa, upadku Troi, jabłka niezgody. Wszystkie te elementy znamy z późniejszych źródeł, na przykład z poematów cyklu trojańskiego i z Eneidy Wergiliusza.
• Jest w Iliadzie: gniew Achillesa, śmierć Patroklesa, pojedynek z Hektorem, wykupienie ciała przez Priama, katalog okrętów (pieśń II), opis tarczy (pieśń XVIII).
• Jest w Odysei: przygoda z Polifemem, Kirke, Syreny, Scylla i Charybda, wyspa Kalipso, Feakowie, spotkanie z Argosem, próba łuku i rozprawa z zalotnikami.

Homer w literaturze i kulturze: kto go naśladował i przerabiał

Wpływ Homera widać w literaturze europejskiej na każdym kroku. Wergiliusz w Eneidzie opowiedział dalsze losy Trojan i uczynił z Rzymu spadkobiercę Troi. Dante w dwudziestej szóstej pieśni Piekła pokazał Ulissesa, który nie wraca na Itakę, lecz wyrusza dalej poznawać świat. Joyce w Ulissesie (1922) przeniósł mit do codziennego Dublina. Stanisław Wyspiański w dramacie Powrót Odysa (1907) pokazał Itakę, w której ktoś wraca za późno. Konstandinos Kawafis w wierszu Itaka przekonuje, że ważniejsza od celu jest droga.

To wszystko dobre konteksty na maturę ustną i do rozprawki, bo pokazują, że Homer nie jest zamkniętym rozdziałem. Jego bohaterów wciąż ktoś czyta po swojemu.

Najczęściej zadawane pytania o Homera

Czy Homer naprawdę istniał?

Nie wiadomo. Starożytni nie mieli co do tego wątpliwości, ale współcześni badacze dopuszczają zarówno istnienie wielkiego poety, jak i to, że imię Homer symbolizuje całą tradycję śpiewaków. W pracach szkolnych pisz ostrożnie: „tradycja przypisuje Homerowi”.

Kiedy żył Homer?

Najczęściej przyjmuje się VIII wiek p.n.e., choć niektórzy badacze sięgają do początku VII wieku. Dokładnych dat nie ma, więc nie podawaj roku urodzenia ani śmierci.

Czy Homer był niewidomy?

Tak mówi tradycja, ale nie ma na to dowodu. Obraz ślepego śpiewaka mógł się wziąć z postaci Demodokosa z Odysei albo z samego imienia Homera, które starożytni różnie tłumaczyli.

Czym różni się Iliada od Odysei?

Iliada opowiada o kilkudziesięciu dniach wojny i o gniewie Achillesa, a Odyseja o dziesięcioletnim powrocie Odyseusza do domu. Pierwsza jest eposem o wojnie i honorze, druga bardziej przypomina opowieść przygodową, w której liczy się spryt, dom i rodzina.

Czy Iliada i Odyseja są lekturą obowiązkową?

Oba utwory należą do kanonu lektur, w pełnej wersji lub we fragmentach, w zależności od etapu edukacji i rocznika. Przed egzaminem sprawdź aktualną listę lektur na swój rok.

Jak wykorzystać wiedzę o Homerze na maturze i egzaminie ósmoklasisty?

• Kontekst biograficzny: Zamiast pisać „Homer urodził się w…”, napisz „tradycja przypisuje autorstwo Homerowi, któremu starożytni przypisywali ślepotę i życie wędrownego śpiewaka”. Pokazujesz wtedy, że rozumiesz różnicę między faktem a legendą, a właśnie to egzaminatorzy lubią.
• Kontekst historyczny i kulturowy: Łącz Homera z kulturą ustną, z początkami pisma greckiego, z ideałem kleos i timē oraz z antropomorficznymi bogami. To dobry punkt wyjścia do porównań z Biblią (inny obraz Boga i człowieka), z tragedią grecką i z romantycznym bohaterem.
• Motywy do wypracowań: wędrówka i powrót do domu (Odyseja), gniew i jego koszt (Iliada), honor i sława, los, wojna i cierpienie, gościnność, wierność, przemijanie ludzkiego życia. Do każdego z nich masz w tym tekście gotowy przykład i cytat.
• Konteksty na maturę ustną: Wergiliusz, Dante, Joyce, Wyspiański, Kawafis. Wystarczy jedno zdanie o tym, jak późniejszy twórca przerabia homerycki wzorzec.
• Dla ósmoklasisty: zapamiętaj pojęcia epos, inwokacja, epitet stały, porównanie homeryckie oraz bohater epicki. Umiej wskazać je we fragmencie i powiedzieć, po co autor ich używa.
• Najczęstsze błędy: przypisywanie Iliadzie konia trojańskiego i pięty Achillesa, podawanie dokładnych dat życia Homera, mylenie Odyseusza (postać grecka) z Ulissesem (imię rzymskie i literackie), traktowanie Homera jako autora w dzisiejszym sensie tego słowa.