Charles Dickens

Kim był Charles Dickens?

Gdyby szukać jednej osoby, która w pojedynkę nauczyła Anglików współczucia dla biednych dzieci, byłby to właśnie on. Charles Dickens zaczynał jako chłopiec kleiący etykiety na butelkach z pastą do butów, a skończył jako najsłynniejszy pisarz swojej epoki, przyjmowany przez królową i owacyjnie żegnany na dworcach kolejowych w całej Europie i Ameryce. Jego nazwisko zna dziś każdy, kto choć raz oglądał adaptację „Opowieści wigilijnej” albo słyszał o Scrooge’u, sierocie Oliverze Twiście czy skrzywdzonej pannie Havisham.

Dickens tworzył w czasach, gdy Wielka Brytania gwałtownie się industrializowała, a obok fabrycznych fortun rosły slumsy, przytułki i domy pracy przymusowej. On sam widział tę nędzę z bliska, więc zamiast pisać o niej z dystansu, opisywał ją tak, jakby czytelnik szedł ulicą Londynu razem z bohaterem. Dzięki temu jego powieści trafiły do kanonu lektur nie tylko brytyjskich, ale i światowych, w tym polskich list maturalnych, gdzie „Opowieść wigilijna” regularnie pojawia się jako przykład noweli obyczajowej o przemianie moralnej.

Warto pamiętać, że Dickens nie był kameralnym artystą tworzącym dla wąskiego grona znawców. Pisał w odcinkach do gazet, dbał o cliffhangery kończące każdy numer i publicznie odczytywał swoje książki przed tysiącami słuchaczy. To połączenie wielkiego talentu literackiego z instynktem showmana uczyniło go pierwszym prawdziwym celebrytą literackim epoki wiktoriańskiej.

Kalendarium życia: najważniejsze fakty i daty

Droga życiowa i wielka historia

Dzieciństwo, młodość i edukacja

Charles John Huffam Dickens urodził się 7 lutego 1812 roku w Portsmouth jako drugie z ośmiorga dzieci Johna i Elizabeth Dickensów. Ojciec pracował jako urzędnik w biurze płac marynarki wojennej, co teoretycznie zapewniało rodzinie status średniozamożny, jednak John Dickens żył ponad stan i regularnie zapożyczał się u znajomych. Chłopiec przez pierwsze lata cieszył się względnie beztroskim dzieciństwem, uwielbiał czytać i chłonął powieści przygodowe oraz baśnie, które później echem odbijały się w jego własnej wyobraźni.

Sielanka skończyła się gwałtownie w 1824 roku. Ojciec, całkowicie pogrążony w długach, trafił do więzienia dla dłużników Marshalsea, a matka wraz z młodszym rodzeństwem przeniosła się tam razem z nim, zgodnie z ówczesnym zwyczajem. Dwunastoletni Charles został sam, zakwaterowany na stancji, i musiał zarabiać na własne utrzymanie w fabryce pasty do butów Warrena przy Hungerford Stairs nad Tamizą. Przez dziesięć godzin dziennie oklejał etykietami butelki z czarną pastą, zarabiając sześć szylingów tygodniowo. To doświadczenie, o którym przez całe dorosłe życie mówił niechętnie i z bólem, stało się jedną z najważniejszych ran psychicznych, jakie zna historia literatury angielskiej.

Po kilku miesiącach ojciec odzyskał wolność dzięki niewielkiemu spadkowi, a Charles wrócił do szkoły, choć nauka formalna skończyła się dla niego już w wieku piętnastu lat. Musiał podjąć pracę jako pomocnik prawnika, a potem jako reporter parlamentarny. Sam nauczył się stenografii i zaczął pisać dla londyńskich gazet, publikując pierwsze szkice obyczajowe pod pseudonimem Boz. To właśnie brak formalnego wykształcenia wyższego oraz wczesna szkoła życia w biedzie ukształtowały jego zdolność patrzenia na świat z perspektywy zwykłego londyńczyka, a nie oświeconego dżentelmena.

Uwikłanie w historię, działalność i podróże

Anglia lat trzydziestych i czterdziestych XIX wieku była krajem gwałtownej industrializacji, masowej migracji do miast i głębokich nierówności społecznych, wzmocnionych jeszcze przez surowe prawo o ubogich z 1834 roku, które zamykało biedaków w domach pracy przymusowej. Dickens, który sam doświadczył biedy z bliska, stał się jednym z najostrzejszych krytyków tego systemu. „Oliver Twist”, publikowany w odcinkach od 1837 roku, wprost oskarżał domy pracy o nieludzkie traktowanie dzieci, a jego echo słychać do dziś w angielskim wyrażeniu „please, sir, I want some more”, czyli prośbie głodnego chłopca o dodatkową porcję owsianki.

Sukces „Klubu Pickwicka” z 1836 roku uczynił z Dickensa gwiazdę rynku wydawniczego, a on sam szybko odkrył, że publikacja w odcinkach daje mu ogromną władzę nad czytelnikami. Pisał z tygodnia na tydzień, obserwował reakcje publiczności i potrafił zmieniać losy bohaterów w odpowiedzi na listy od czytelników. W 1842 roku odbył podróż do Stanów Zjednoczonych, gdzie z entuzjazmem witały go tłumy, ale gdzie sam był zszokowany niewolnictwem oraz brakiem ochrony praw autorskich dla europejskich pisarzy, co opisał później w mocno krytycznych „Amerykańskich notatkach”.

Aktywność społeczna Dickensa wykraczała poza literaturę. Zakładał domy dla kobiet chcących wyjść z prostytucji, wspierał reformę praw autorskich, angażował się w krytykę warunków sanitarnych Londynu i regularnie publicznie odczytywał swoje powieści, prowadząc turnee po Wielkiej Brytanii, Irlandii i Stanach Zjednoczonych. Te wyczerpujące podróże i występy, choć przynosiły ogromne pieniądze, systematycznie nadwyrężały jego zdrowie w ostatniej dekadzie życia. Punktem zwrotnym była katastrofa kolejowa pod Staplehurst w czerwcu 1865 roku, w której pociąg wykoleił się z powodu błędu robotników naprawiających tory. Dziesięć osób zginęło, a Dickens, który podróżował wraz z Ellen Ternan, przez wiele godzin pomagał rannym, zanim sam w pełni uświadomił sobie skalę własnego wstrząsu. Do końca życia z trudem znosił podróże koleją.

Życie prywatne, miłości i dramaty

W 1836 roku Dickens ożenił się z Catherine Hogarth, córką dziennikarza, u którego wcześniej pracował. Para doczekała się dziesięciorga dzieci, a przez pierwsze lata małżeństwo sprawiało wrażenie udanego. W domu przez długi czas mieszkała także młodsza siostra Catherine, Mary Hogarth, z którą Dickens był bardzo blisko związany emocjonalnie. Jej nagła śmierć w 1837 roku, w wieku siedemnastu lat, wstrząsnęła nim tak mocno, że przez tygodnie nie był w stanie pisać, a echa tej straty widać w wielu jego wczesnych powieściach, w tym w idealizowanych, młodo umierających bohaterkach.

Z czasem relacja z Catherine zaczęła się psuć, a napięcie narastało po kolejnych ciążach, którymi Dickens czuł się coraz bardziej obciążony. Przełomem okazał się rok 1857, gdy pisarz poznał osiemnastoletnią aktorkę Ellen Ternan podczas prób do amatorskiego przedstawienia „Zamarzniętej głębi” Wilkiego Collinsa. Rok później doszło do głośnej, publicznej separacji z żoną. Dickens opublikował w prasie własne oświadczenie broniące jego wersji wydarzeń, a Catherine została odsunięta od młodszych dzieci, którymi zajęła się jej siostra Georgina, pozostająca w domu pisarza. Związek z Ellen Ternan, utrzymywany w dużej tajemnicy aż do śmierci pisarza, trwał do 1870 roku i wciąż budzi zainteresowanie biografów, ponieważ Dickens skrzętnie ukrywał go przed opinią publiczną, choć publicznie wciąż uchodził za strażnika rodzinnego ogniska.

Te osobiste dramaty, kontrast między publicznym wizerunkiem obrońcy domowego ciepła a prywatną komplikacją uczuciową, znalazły odbicie w twórczości z lat sześćdziesiątych. „Wielkie nadzieje” z 1861 roku, opowieść o miłości niespełnionej i gorzkim rozczarowaniu, powstały właśnie w cieniu tych wydarzeń, podobnie jak mroczniejszy ton „Naszego wspólnego przyjaciela”.

Światopogląd, styl i główne idee twórczości

Dickens wierzył, że literatura powinna zmieniać rzeczywistość, nie tylko ją opisywać. Jego powieści łączą ostrą krytykę społeczną z melodramatycznym rozmachem i sporą dawką humoru, co czyni je czytelnymi zarówno jako rozrywkę, jak i jako traktat o niesprawiedliwości. Charakterystyczna dla niego jest wiara w indywidualną dobroć jako siłę zdolną naprawić skostniały system, co widać choćby w przemianie Ebenezera Scrooge’a czy w postaciach dobrych opiekunów, takich jak pan Jarndyce w „Samotni”.

Styl Dickensa wyróżnia się bogactwem groteskowych, wyrazistych postaci drugoplanowych, których nazwiska same w sobie stały się synonimami cech charakteru, oraz umiejętnością budowania napięcia odcinek po odcinku, co wynikało wprost z serializowanej formy publikacji. Pisarz chętnie łączył realistyczny opis londyńskich slumsów z elementami gotyckimi i sentymentalnymi, a jego proza pełna jest ironii wymierzonej w biurokrację, sądownictwo i filantropię pozorowaną.

Najważniejsze motywy powracające w jego dziełach to cierpienie i wykorzystywanie dzieci, kontrast między bogactwem a nędzą Londynu, krytyka bezdusznego prawa i sądownictwa, oraz poszukiwanie prawdziwej rodziny przez bohaterów osieroconych lub porzuconych. Powtarza się też temat pamięci i wpływu przeszłości na dorosłe życie, co wynikało bezpośrednio z jego własnych, niezagojonych doświadczeń z dzieciństwa.

Najważniejsze cytaty i myśli autora

„To były najlepsze czasy, to były najgorsze czasy, to był wiek mądrości, to był wiek głupoty.”

Komentarz egzaminacyjny: Otwierające zdanie „Opowieści o dwóch miastach” doskonale nadaje się do rozprawki o ambiwalencji historii i ludzkiej natury, można je przywołać, mówiąc o sprzecznościach epoki rewolucji przemysłowej.

„Proszę pana, chciałbym trochę więcej.”

Komentarz egzaminacyjny: Prośba głodnego Olivera to skrótowy symbol krytyki systemu opieki nad ubogimi, przydatny w każdym wypracowaniu o literaturze zaangażowanej społecznie.

„Marley nie żył, na wstępie trzeba to jasno powiedzieć.”

Komentarz egzaminacyjny: Ten zaskakująco czarny humor otwierający „Opowieść wigilijną” pokazuje, jak Dickens łączył ton groteskowy z poważną refleksją moralną. Dobrze to widać przy analizie konwencji gatunkowej.

„To o wiele lepsza rzecz, którą teraz czynię, niż wszystko, co dotąd uczyniłem, to o wiele lepszy spoczynek, do którego zmierzam, niż wszystko, co dotąd poznałem.”

Komentarz egzaminacyjny: Finałowe słowa Sydneya Cartona z „Opowieści o dwóch miastach” to gotowy przykład motywu poświęcenia i odkupienia, przydatny przy pytaniach o bohatera tragicznego lub ofiarę dla innych.

„Czy okażę się bohaterem własnego życia, czy to miejsce zajmie ktoś inny, pokażą kolejne stronice.”

Komentarz egzaminacyjny: Otwarcie „Davida Copperfielda” świetnie ilustruje konwencję powieści autobiograficznej i pytanie o to, kto naprawdę kształtuje nasz życiorys, co można wykorzystać przy motywie tożsamości.

Ciekawostki i mało znane fakty

• Dickens chodził spać zawsze w tym samym kierunku, głową na północ, ponieważ wierzył, że pomaga mu to lepiej pisać i odpoczywać, o czym wspominał w listach do przyjaciół.
• Podczas amerykańskiego tournée publicznych odczytów pisarz był tak wyczerpujący dla samego siebie, że lekarze ostrzegali go przed kontynuowaniem występów, on jednak traktował je niemal jak drugie powołanie obok pisania.
• Po katastrofie kolejowej w Staplehurst Dickens przez lata unikał pociągów, a gdy musiał podróżować, wolał usiąść tyłem do kierunku jazdy.
• Jeden z chłopców poznanych w fabryce pasty do butów miał nazwisko Fagin, które pisarz później nadał jednemu z najbardziej złowrogich bohaterów „Olivera Twista”.
• Choć w testamencie prosił o skromny, prywatny pogrzeb bez pomników, presja opinii publicznej doprowadziła do pochówku w Zakątku Poetów w Opactwie Westminsterskim, obok innych wielkich twórców literatury angielskiej.
• Dickens tak bardzo obawiał się pochowania żywcem, że w testamencie zażyczył sobie przecięcia żył przed pogrzebem jako środek ostrożności.

Jak wykorzystać biografię Charlesa Dickensa na egzaminie?

Kontekst biograficzny: Doświadczenie pracy dziecięcej w fabryce Warrena i pobyt ojca w więzieniu Marshalsea to bezpośrednie źródło scen z „Olivera Twista” oraz autobiograficznych fragmentów „Davida Copperfielda”. Rozpad małżeństwa z Catherine Hogarth i związek z Ellen Ternan pomagają wytłumaczyć bardziej gorzki, mniej sentymentalny ton „Wielkich nadziei” oraz motyw niespełnionej miłości Pipa do Estelli.

Kontekst historyczny i kulturowy: Dickensa warto łączyć na maturze ustnej z krytyką angielskiego prawa o ubogich z 1834 roku, rozwojem przemysłowego Londynu w epoce wiktoriańskiej oraz zjawiskiem powieści publikowanej w odcinkach, które ukształtowało nowoczesną kulturę masową i sposób budowania napięcia narracyjnego. To także dobry punkt odniesienia przy pytaniach o literaturę zaangażowaną społecznie i rolę pisarza jako reformatora obyczajów.