Kim był Bolesław Prus, czyli naprawdę Aleksander Głowacki?
Każdy uczeń w Polsce zna to nazwisko z okładki „Lalki” albo „Faraona”. Mało kto zdaje sobie jednak sprawę, że Bolesław Prus w ogóle nie istniał, przynajmniej nie w metryce urodzenia. Człowiek, który tak stworzył, naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki, a „Prus” był tylko literackim przebraniem, pod którym cichy urzędnik bankowy i felietonista zamienił się w jednego z najwybitniejszych powieściopisarzy epoki.
To właśnie ta podwójna tożsamość dobrze tłumaczy jego twórczość. Głowacki podpisywał nazwiskiem tylko poważne rozprawy naukowe, a jako Prus pisał humoreski, felietony i powieści, którymi rozliczał się z całym społeczeństwem po klęsce powstania styczniowego. Był jednym z filarów polskiego pozytywizmu, czyli prądu, który zamiast walki zbrojnej stawiał na naukę, pracę i edukację, a jego „Kroniki tygodniowe” przez lata były najchętniej czytanym komentarzem do życia Warszawy.
Do kanonu lektur trafił dzięki połączeniu rzeczy, które rzadko idą w parze: precyzyjnej obserwacji społecznej, poczucia humoru oraz niezwykłej jak na tamte czasy głębi psychologicznej bohaterów. „Lalka” i „Faraon” do dziś uchodzą za jedne z największych osiągnięć polskiej prozy, tłumaczone na kilkanaście języków i wciąż na nowo odczytywane przez badaczy oraz egiptologów.
Kalendarium życia: najważniejsze fakty i daty
| Rok lub okres | Wydarzenie z życia | Wpływ na twórczość i lektury |
|---|---|---|
| 1847 | Narodziny Aleksandra Głowackiego w Hrubieszowie, w rodzinie zubożałej szlachty pieczętującej się herbem Prus I | Skromne pochodzenie ukształtowało wrażliwość społeczną widoczną później w „Lalce” i „Emancypantkach” |
| 1849 do 1856 | Śmierć matki, gdy miał zaledwie kilka lat, a wkrótce potem ojca; wychowanie u babki w Puławach, ciotki w Lublinie oraz starszego brata Leona | Wczesne osierocenie i poczucie tułaczki odbijają się w losach samotnych bohaterów, na przykład Antka |
| 1863 | Ucieczka ze szkoły do oddziału powstańczego, rana pod Białką i kilka miesięcy więzienia w Lublinie | Trwałe skutki zdrowotne, czyli nadwrażliwość oczu i agorafobia, oraz utrata tytułu szlacheckiego |
| 1872 | Debiut prasowy artykułem „Nasze grzechy” oraz pierwsze użycie pseudonimu Bolesław Prus w „Listach ze starego obozu” | Narodziny publicysty, który nazwiskiem podpisywał już tylko rozprawy naukowe, a twórczość literacką pseudonimem |
| 1875 | Ślub z kuzynką Oktawią Trembińską oraz rozpoczęcie cyklu „Kroniki tygodniowe” | Ustabilizowanie życia osobistego pozwoliło mu w pełni poświęcić się pisarstwu |
| 1886 i 1890 | Wydanie „Placówki”, a następnie „Lalki” w odcinkach na łamach „Kuriera Codziennego” | Szczyt kariery, wejście do kanonu polskiego realizmu i najgłośniejsza powieść o miłości w literaturze polskiej |
| 1895 | Publikacja „Faraona”, jedynej powieści historycznej Prusa | Uznanie za mistrzowską analizę mechanizmów władzy, cenioną nawet przez zawodowych egiptologów |
| 1904 i 1912 | Samobójcza śmierć przybranego syna Emila, a osiem lat później śmierć samego pisarza w Warszawie | Osobisty dramat pogłębił refleksję nad ludzką bezsilnością wobec cierpienia, obecną w niedokończonej powieści „Przemiany” |
Droga życiowa i wielka historia
Dzieciństwo, młodość i edukacja
Aleksander Głowacki przyszedł na świat 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie na Lubelszczyźnie. Jego rodzina, choć nosiła szlachecki herb Prus I, dawno straciła majątek i znaczenie: ojciec Antoni pracował jako ekonom dworski, a matka Apolonia pochodziła z rodu Trembińskich. Chłopiec bardzo szybko został sam. Matka zmarła, gdy miał zaledwie kilka lat, a ojciec odszedł, zanim Aleksander skończył dziesięć. Wychowaniem zajęła się kolejno babka mieszkająca w Puławach, potem ciotka z Lublina, aż wreszcie opiekę nad chłopcem przejął starszy brat Leon, nauczyciel historii.
To życie w cudzych domach nauczyło przyszłego pisarza obserwować ludzi z pewnego dystansu, co później stało się jego znakiem rozpoznawczym jako prozaika. Uczył się kolejno w szkołach w Lublinie, Siedlcach i Kielcach, wykazując wyraźne zdolności do nauk ścisłych. Marzył wtedy raczej o karierze naukowej niż literackiej, a matematyka i fizyka fascynowały go bardziej niż poezja.
Uwikłanie w historię, działalność i podróże
W styczniu 1863 roku wybuchło powstanie przeciwko Rosji. Szesnastoletni Głowacki porzucił naukę w gimnazjum i dołączył do oddziału powstańczego. Konsekwencje tej decyzji odczuwał do końca życia. Pierwszego września 1863 roku, w potyczce pod Białką, został ranny w kark, a proch strzelniczy poparzył mu oczy. Nieprzytomnego jeńca Rosjanie przewieźli do szpitala w Siedlcach, a po wyleczeniu spędził kilka miesięcy w więzieniu w Lublinie. Sąd pozbawił go tytułu szlacheckiego, choć ze względu na młody wiek i interwencje rodziny wymiar kary był stosunkowo łagodny.
Rany odniesione w powstaniu zostawiły ślad, który dziś nazwalibyśmy zdrowotnym i psychicznym. Nadwrażliwość oczu zmusiła go do noszenia ciemnych okularów, a z czasem rozwinęła się u niego agorafobia, czyli lęk przed otwartą przestrzenią i tłumem. Unikał dużych placów i mostów, a przez całe życie odbył zaledwie jedną podróż zagraniczną, na Wystawę Światową do Paryża w 1889 roku. Po powstaniu próbował studiować nauki ścisłe w Szkole Głównej Warszawskiej, a potem w Szkole Przemysłowo Rzemieślniczej, jednak żadnych studiów nie ukończył z powodów finansowych i zdrowotnych. Pracował wtedy jako kasjer bankowy, a dziennikarstwo traktował początkowo jako dorywcze zajęcie zarobkowe. Popularyzował naukę i nowe technologie, publikował artykuły takie jak „O elektryczności”, a swoją fascynację postępem przeniósł później na karty powieści, choćby do świata starożytnego Egiptu w „Faraonie”.
Życie prywatne, miłości i dramaty
Historyk literatury Tadeusz Boy Żeleński napisał kiedyś, że Prus właściwie nie ma biografii, bo nawet jego oczy na portretach kryją się za ciemnymi szkłami. W jego życiu rzeczywiście trudno szukać skandali, ale jedna miłość okazała się decydująca. Oktawię Trembińską, swoją daleką kuzynkę ze strony matki, poznał jako nastolatek, będąc uczniem liceum. Uczucie dojrzewało latami, aż w końcu, gdy praca felietonisty przyniosła mu stabilność finansową, 14 stycznia 1875 roku w Lublinie odbył się ich skromny ślub.
Małżeństwo trwało trzydzieści siedem lat, aż do śmierci pisarza. Prus zwracał się do żony pieszczotliwymi imionami, nazywał ją Lalunią, Taciunią albo Ptaszeczkiem, a ona w zamian wzięła na siebie całe prowadzenie domu, chroniąc jego czas i spokój potrzebny do pisania. Małżonkowie nie doczekali się własnych dzieci, dlatego w 1888 roku przyjęli na wychowanie dwuletniego Emila, bratanka Oktawii. Chłopiec, nazywany przez pisarza czule Psujakiem, miał w dorosłym życiu spotkać tragiczny koniec: w wieku osiemnastu lat, w 1904 roku, odebrał sobie życie z powodu nieszczęśliwej miłości. Prus nigdy w pełni nie otrząsnął się po tej stracie. Gdy sam umierał 19 maja 1912 roku w Warszawie, ostatnie słowa skierował właśnie do żony: „Laluniu, umieram”.
Światopogląd, styl i główne idee twórczości
Doświadczenie klęski powstania styczniowego, okupione zdrowiem i wolnością, na zawsze odebrało Prusowi wiarę w romantyczne zrywy zbrojne. Stał się jednym z czołowych rzeczników pozytywizmu warszawskiego, głosząc hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Wierzył, że naprawę kraju da się osiągnąć przez edukację, naukę, rozwój przemysłu i codzienną, żmudną pracę, a nie przez kolejne powstania czy poetyckie mesjanistyczne uniesienia.
Jako pisarz wyróżniał się na tle epoki niezwykłą precyzją obserwacji. W „Lalce” zastosował nowatorską konstrukcję narracyjną, łącząc relację wszechwiedzącego narratora z fragmentami pamiętnika jednego z bohaterów, dzięki czemu czytelnik poznaje bohaterów z kilku różnych perspektyw naraz. Jego proza łączyła realizm społeczny z ciepłym, czasem gorzkim humorem, a w „Faraonie” udało mu się połączyć powieść historyczną z analizą mechanizmów władzy, które są uniwersalne niezależnie od epoki.
Wśród motywów powracających w jego twórczości znajdziemy przede wszystkim niesprawiedliwość społeczną i przepaść między klasami, miłość skazaną na porażkę przez różnice majątkowe i obyczajowe, konflikt jednostki wybitnej ze skostniałym społeczeństwem, a także wiarę w naukę zestawioną z krytyką ludzkiej głupoty, próżności i zabobonu.
Najważniejsze cytaty i myśli autora
„Ludzie są jak liście, którymi wiatr ciska; gdy rzuci je na trawnik, leżą na trawniku, a gdy rzuci w błoto, leżą w błocie.”
Komentarz egzaminacyjny: Ten cytat z „Lalki” świetnie posłuży w rozprawce o roli przypadku i uwarunkowań społecznych w kształtowaniu ludzkiego losu, na przykład przy analizie kariery Wokulskiego.
„Człowiek jest jak ćma: na oślep rwie się do ognia, choć go boli i choć się w nim spali.”
Komentarz egzaminacyjny: Warto użyć tej metafory, mówiąc o niszczącej sile obsesyjnej miłości Wokulskiego do Izabeli, czyli o motywie namiętności silniejszej od rozsądku.
„Pieniądze nie stanowią wszystkiego, bo człowiek oprócz kieszeni ma jeszcze i serce…”
Komentarz egzaminacyjny: Cytat pomaga w wypracowaniu o zderzeniu wartości materialnych z duchowymi, które tak mocno rozdzierało pozytywistycznego bohatera.
„Świat należy do tych, którzy go biorą.”
Komentarz egzaminacyjny: Krótka i mocna sentencja, idealna jako motto rozprawki o aktywnej postawie życiowej i etosie pracy propagowanym przez pozytywistów.
„Różnica między dobrym a złym pisarzem polega na tym, że zły pisze, co wie, a dobry wie, co pisze.”
Komentarz egzaminacyjny: Ta refleksja samego Prusa o warsztacie pisarskim dobrze sprawdzi się w pracach poświęconych roli autora i odpowiedzialności twórcy za słowo.
Ciekawostki i mało znane fakty
- Nazwisko „Prus” to w ogóle nie nazwisko, tylko pseudonim wzięty od rodowego herbu Prus I. Realne nazwisko pisarza brzmiało Aleksander Głowacki, a nim podpisywał wyłącznie poważne artykuły naukowe.
- Agorafobia była u niego tak poważna, że unikał wielkich placów i mostów, a w całym dorosłym życiu odbył tylko jedną podróż za granicę, do Paryża na Wystawę Światową w 1889 roku.
- Zanim został pisarzem, marzył o karierze w naukach ścisłych. Fascynowały go wynalazki i postęp techniczny, a jedne z jego pierwszych publikacji to teksty popularnonaukowe, na przykład o elektryczności.
- Żonę Oktawię nazywał czule Lalunią, Taciunią albo Ptaszeczkiem. To właśnie ona przez trzydzieści siedem lat małżeństwa organizowała mu codzienne życie tak, by mógł spokojnie pisać.
- W testamencie zapisał fundusz na stypendia dla zdolnych dzieci z ubogich rodzin wiejskich, wiernie realizując pozytywistyczne hasło pracy u podstaw aż do końca życia.
- Muzeum poświęcone pisarzowi znajduje się w Nałęczowie, jego ulubionym miejscu wypoczynku, w Pałacu Małachowskich.
Jak wykorzystać biografię Bolesława Prusa na egzaminie?
- Kontekst biograficzny: Trauma po powstaniu styczniowym i wynikająca z niej agorafobia tłumaczą, dlaczego Prus jako pisarz tak nieufnie podchodził do wielkich, zbiorowych uniesień i wolał chłodną, drobiazgową obserwację jednostki. Nieszczęśliwe miłości i tragiczna śmierć przybranego syna Emila pomagają zrozumieć, skąd u autora tak przejmujące pisanie o cierpieniu z miłości, widoczne choćby w losach Wokulskiego zakochanego w Izabeli Łęckiej.
- Kontekst historyczny i kulturowy: Prus to jeden z filarów polskiego pozytywizmu, obok Elizy Orzeszkowej i młodego Henryka Sienkiewicza. Na maturze warto łączyć jego biografię z hasłami pracy organicznej i pracy u podstaw oraz z ogólnym rozczarowaniem ideą walki zbrojnej po klęsce powstania styczniowego 1863 roku.