Skąpiec – streszczenie

Molière · Barok

Bohaterowie

Harpagon – bogaty, starszy mieszczanin paryski, ojciec Kleanta i Elizy; patologiczny skąpiec, który kocha pieniądze bardziej niż cokolwiek innego. Kleant – syn Harpagona, zakochany w Mariannie; zaciąga pożyczki za plecami ojca. Eliza – córka Harpagona, potajemnie zaręczona z Walerym. Walery – syn Anzelma; dostał się do domu Harpagona jako służący, aby zbliżyć się do Elizy. Marianna – uboga, młoda dziewczyna, w której zakochany jest i Kleant, i Harpagon. Anzelm – bogaty szlachcic, kandydat na męża Elizy; okazuje się ojcem Walerego i Marianny. Frozyna – przebiegła swatka i pośredniczka.

Akt I

Akcja rozgrywa się w Paryżu, w domu Harpagona. Walery rozmawia z Elizą o ich tajemnej miłości. Eliza obawia się gniewu ojca i potępienia świata, ale Walery zapewnia ją o swojej wierności. Aby być blisko ukochanej, Walery wkradł się w łaski Harpagona i zamieszkał w jego domu jako sługa, posługując się pochlebstwem.

Kleant zwierza się siostrze, że kocha Mariannę – ubogą, ale uroczą dziewczynę, która z poświęceniem opiekuje się chorą matką. Prosi Elizę, by pomogła mu wybadać ojca.

Harpagon tymczasem wypędza ze służby Strzałkę, podejrzewając go o szpiegowanie i kradzież. Wychodzi przy tym na jaw, że zakopał w ogrodzie dziesięć tysięcy talarów w złocie. Gdy dzieci wchodzą i mogły to usłyszeć, Harpagon gorączkowo zaprzecza, jakoby posiadał jakiekolwiek pieniądze.

Ojciec ogłasza swoje plany matrymonialne: Kleanta wyda za bogatą wdowę, Elizę – za starszego, zamożnego Anzelma, i to jeszcze tego samego wieczoru. Sam zaś zamierza poślubić Mariannę. Eliza stanowczo odmawia małżeństwa z Anzelmem. Harpagon przekazuje nad nią władzę Walery'emu, licząc, że ten ją przekona – Walery po cichu zapewnia jednak Elizę, że postara się udaremnić małżeństwo.

Akt II

Kleant dowiaduje się, że musi szybko zdobyć pieniądze. Strzałka załatwia mu pożyczkę przez pośrednika Simona, jednak na skandalicznie lichwiarskich warunkach – oprócz astronomicznego oprocentowania Kleant ma przyjąć jako część pożyczki graty warte znacznie mniej, niż wyceniono. Kleant godzi się, bo nie ma wyjścia.

Dochodzi do groteskowej konfrontacji: Kleant i Harpagon odkrywają, że lichwiarzem, od którego syn chciał pożyczyć pieniądze, jest własny ojciec. Obaj rzucają sobie wzajemne oskarżenia – ojciec o rozrzutność, syn o haniebną chciwość.

Pojawia się Frozyna, która za odpowiednią opłatą przekonała matkę Marianny, by ta zgodziła się na małżeństwo córki z Harpagonem. Frozyna chwali Harpagona, wmawia mu, że wygląda młodo i że Marianna przepada wyłącznie za starszymi mężczyznami. Próbuje przy okazji wyłudzić od skąpca pieniądze na swój proces sądowy, lecz ten udaje głuchego i wychodzi, nic nie dając.

Akt III

Harpagon wydaje służbie szczegółowe instrukcje przed wieczerzą: nie dolewać wina bez pytania, wodę rozcieńczać, uważać na każdą butelkę. Jakub, pełniący funkcję i kucharza, i stangreta, próbuje zaplanować porządną kolację, jednak Harpagon tnie każdą pozycję do minimum. Gdy Jakub mówi mu wprost, że cały świat drwi z jego skąpstwa, Harpagon bije go, a następnie Walery tłucze Jakuba za mówienie prawdy.

Przybywa Marianna z Frozyną. Marianna jest zszokowana widokiem Harpagona jako narzeczonego i zdruzgotana, gdy w roli pasierba poznaje Kleanta – młodego mężczyznę, w którym się wcześniej zakochała. Kleant zachowuje się demonstracyjnie wobec Marianny, w imieniu ojca wręcza jej pierścień z jego palca, co doprowadza skąpca niemal do szału. Harpagon podejrzewa, że dzieje się coś za jego plecami.

Akt IV

Kleant, Marianna i Eliza naradzają się z Frozyną, jak przeszkodzić małżeństwu. Frozyna proponuje wynajęcie podstawionej kobiety, która uwiedzie Harpagona i odciągnie go od Marianny. Kleant prosi Mariannę, by wpłynęła na matkę i nakłoniła ją do wyrażenia zgody na ich związek.

Harpagon próbuje podchwytliwie wybadać syna, czy podoba mu się Marianna. Kleant, nie wiedząc o pułapce, najpierw ją deprecjonuje, by nie wzbudzać podejrzeń, po czym ojciec grozi, że może oddać ją synowi. Kleant rzuca wtedy maskę i wyznaje, że kocha Mariannę. Dochodzi do gwałtownej kłótni – ojciec i syn obrzucają się pretensjami, Harpagon grozi dziedzictwem i przekleństwem.

Strzałka wykrada z ogrodu szkatułkę ze złotem Harpagona. Gdy Harpagon odkrywa kradzież, wpada w obłędną rozpacz – biegnie po scenie, chwyta się za ramię, lamentuje nad utraconym „przyjacielem". Grozi, że każe przesłuchać tortury cały dom, a jeśli nie odnajdzie skarbu – sam się powiesi.

Akt V

Harpagon sprowadza komisarza i zaczyna dochodzenie. Jakub, chcąc zemścić się na Walerym za wcześniejsze bicie, fałszywie oskarża go o kradzież szkatułki.

Przesłuchanie Walerego zamienia się w groteskowe qui pro quo – Walery, sądząc, że Harpagon wie o jego potajemnych zaręczynach z Elizą, przyznaje się do „winy" i mówi o swojej miłości, Harpagon zaś myśli, że Walery wyznaje kradzież złota. Nieporozumienie wychodzi na jaw i wszyscy stają się świadkami zaręczyn Elizy z Walerym.

W kulminacyjnej scenie Walery ujawnia swoją tożsamość: jest synem szlachcica don Tomasza d'Alburci z Neapolu, który zginął podczas morskiej katastrofy. Okazuje się, że Anzelm – zamierzony mąż Elizy – to właśnie ów don Tomasz, który przeżył! Marianna jest zaś jego córką, a tym samym siostrą Walerego. Eliza i Walery odnajdują ojca, Kleant i Marianna mogą być razem.

Kleant stawia ojcu warunek: odda szkatułkę, jeśli Harpagon zgodzi się na jego małżeństwo z Marianną. Harpagon, któremu Anzelm obiecuje pokryć wszystkie koszty obu wesel (i sprawić ojcu nowe ubranie), w końcu zgadza się. Komisarzowi za trud Harpagon proponuje powiesić Jakuba. Ostatnie słowa należą do skąpca: gdy wszyscy cieszą się odnalezieniem rodziny, on biegnie uściskać swoją ukochaną szkatułkę.