Balladyna – streszczenie

Wstęp

Słowacki napisał "Balladynę" niemal na złość - jako odpowiedź na krytykę, że jego wcześniejsze dramaty są zbyt mroczne i pozbawione polskiego kolorytu. Efekt jest zaskakujący: zamiast lekkiej baśni dostajemy historię o tym, jak zwykła dziewczyna z chaty, krok po kroku, morduje się do korony. Siostra, matka, mąż, wspólnik - każde z nich pada ofiarą tej samej kobiety, która na końcu zasiada na tronie w Gnieźnie i wydaje wyroki takie, jakby nigdy nie miała krwi na rękach.

To, co robi z tego tekstu coś więcej niż kostiumowy dramat, to pytanie, które zadaje sobie każdy czytelnik: w którym dokładnie momencie Balladyna staje się zbrodniarką? Słowacki nie daje jej demonicznej motywacji od pierwszej sceny - ona zaczyna jako zwykła, trochę zazdrosna dziewczyna, a kończy jako ktoś, kto morduje z zimną kalkulacją. Ten mechanizm, w którym pierwsze kłamstwo wymusza drugie, a drugie trzecie, aż do punktu bez odwrotu, jest właściwie ponadczasowy - i dlatego "Balladyna" wciąż działa, mimo wróżek, czarów i bajkowej scenerii.

Dodatkowo Słowacki miesza tu rejestry w sposób, który współczesnemu czytelnikowi może się wydać zaskakująco nowoczesny: obok krwawego dramatu mamy czystą groteskę (pijany Grabiec budzący się jako król), parodię miłości romantycznej (żałosny pasterz Filon) i baśniową magię (królowa jeziora Goplana). To połączenie tonów sprawia, że lekturę czyta się jak coś pomiędzy szekspirowską tragedią a ludową balladą - i właśnie o to chodziło autorowi, który świadomie budował polski mit założycielski z gotowych klocków europejskiej i słowiańskiej wyobraźni.

Akt pierwszy

Akcja rozgrywa się w bajecznych czasach legendarnego Popiela, w lesie nad jeziorem Gopło. Młody, bogaty rycerz Kirkor przybywa do pustelnika mieszkającego w leśnej chacie, by prosić go o radę w sprawie żony - chce ożenić się z ubogą, cnotliwą dziewczyną, a nie z możną panną. Pustelnik, który jak się okazuje jest w rzeczywistości zdetronizowanym królem Popielem III, wygnanym przez własnego brata i opłakującym zamordowane dzieci, radzi mu szukać żony w najbliższej chacie. W tej samej scenie pojawia się też komiczny pasterz Filon, zakochany w sielankowych ideałach miłości i rozpaczliwie szukający boskiej kochanki, której oczywiście nigdzie nie znajduje.

W innej części lasu poznajemy Goplanę, zjawiskową królową jeziora, oraz jej dwóch pomocników - zwiewnego Skierkę i leniwego Chochlika. Goplana zakochała się w prostym, pijanym wieśniaku Grabcu i próbuje zdobyć jego serce za pomocą czarów, ale on woli karczmę i inną dziewczynę - właśnie Balladynę, córkę wdowy. Odrzucona i zazdrosna Goplana przysięga, że nie odpuści.

Kirkor tymczasem trafia do chaty biednej wdowy, która ma dwie córki: starszą Balladynę i młodszą, łagodną Alinę. Oczarowany obiema, nie może wybrać żony i w końcu, za radą matki, ogłasza konkurs: która z sióstr szybciej napełni dzbanek malinami, ta zostanie jego żoną. Siostry idą do lasu z dzbankami.

Akt drugi

W lesie Alina zbiera maliny szybciej i pierwsza napełnia swój dzbanek. Zazdrosna Balladyna, widząc przewagę siostry, prosi ją o pomoc, a gdy ta się waha, w przypływie wściekłości zabija ją nożem. Scena morderstwa jest obserwowana przez niewidzialne duchy Skierkę i Goplanę, która lituje się nad umierającą Aliną, lecz nie może już jej uratować - zamienia za to przypadkowego pijanego Grabca w płaczącą wierzbę, myląc go z winowajcą zbrodni. Ciało Aliny znajduje zakochany w niej (a właściwie zakochany w samej idei miłości) pasterz Filon, który po raz pierwszy w życiu doświadcza prawdziwego uczucia - do trupa. Goplana ostrzega Balladynę, że natura zbrodnią pogwałcona się zemści, i znaczy jej czoło niewidzialną, czerwoną plamą krwi, która będzie pojawiać się za każdym razem, gdy ktoś wspomni o winie.

Balladyna wraca do domu z pełnym dzbankiem i poślubia Kirkora, zatajając przed matką i narzeczonym prawdę o losie siostry - matce wmawia, że Alina uciekła z jakimś obdartusem. Podczas przygotowań do ślubu na czole Balladyny wciąż pojawia się tajemnicza czerwona plama, którą bezskutecznie próbuje zmyć.

Akt trzeci

Balladyna zamieszkuje w zamku Kirkora jako hrabina, dręczona wyrzutami sumienia. Kirkor musi wyjechać w tajemniczą podróż (jak się później okazuje, szuka śladów zaginionej Aliny) i zostawia żonie zapieczętowaną skrzynię, zakazując jej otwierania pod grozą gniewu. Na straży zamku pojawia się nowa postać - Fon Kostryn, wygnany niemiecki rycerz, cyniczny i wyrachowany, który szybko dostrzega w Balladynie bratnią duszę.

Kluczowa scena rozgrywa się w chacie pustelnika: zdesperowana Balladyna przychodzi do niego jako pacjentka, prosząc o wyleczenie tajemniczej rany na czole. Pustelnik - który jest przecież byłym królem Popielem, znającym się na cierpieniu i winie - szybko odgaduje prawdę i wprost oskarża ją o zabójstwo siostry. Balladyna ucieka w panice. Wkrótce potem sługa Kirkora, wracając z wyprawy, relacjonuje, że pan natknął się w lesie na zwłoki (był to zabity tur, ale opis - trup pod wierzbą, obok malin - budzi w Balladynie przerażenie, że chodzi o pustelnika, który zna jej sekret). Kostryn, wykorzystując moment, namawia Balladynę do zamordowania starca, zanim zdąży wygadać tajemnicę - oboje napadają na niego i zabijają.

Akt czwarty

W międzyczasie pijany Grabiec, przemieniony przez czary Goplany z powrotem z wierzby w człowieka, zostaje dla żartu ubrany przez wróżki w królewskie szaty i koronę i budzi się przekonany, że naprawdę jest królem - w komicznej scenie na uczcie w zamku Kirkora wydaje absurdalne dekrety, nakłada podatki na kwiaty i zwierzęta, i zachowuje się jak parodia władcy. Na tę samą ucztę wpada oszalała z rozpaczy matka Balladyny, którą córka każe wyrzucić za bramę, zaprzeczając nawet, że ją zna. Podczas burzy, która wybucha nad zamkiem, do sali wdziera się także duch zamordowanej Aliny - jej pieśń, śpiewana niewidzialnymi głosami, ujawnia zgromadzonym gościom prawdę o zbrodni, choć nikt jeszcze nie kojarzy faktów wprost.

Tej samej nocy dociera wieść, że Kirkor, który w Gnieźnie stanął w obronie ludu przeciwko tyranii prawdziwego Popiela, zabił go i został okrzyknięty przez lud nowym królem - ale sam, ze skromności, odrzucił koronę i zaproponował, by władzę objął ten, kto jako pierwszy zjawi się w mieście z prawdziwą koroną Popielów. Balladyna postanawia zdobyć tę koronę za wszelką cenę. Nocą, uzbrojona w nóż, razem z Kostrynem wkrada się na wieżę zamkową, by wykraść koronę z zapieczętowanej skrzyni - a przy okazji, w mroku i wzajemnej nieufności, oboje niemal się nawzajem zabijają, zanim dochodzi do porozumienia.

Akt piąty

Goplana, złamana miłosnym zawodem i przerażona skutkami swoich czarów, żegna się na zawsze ze swoim jeziorem i ulatuje w wygnanie, uczepiona stada odlatujących żurawi. Pod murami Gniezna trwa bitwa: Kirkor staje na czele wojska broniącego uczciwie zdobytego tronu przed uzurpatorami, ale ginie w walce. Balladyna i Kostryn, dowodzący przeciwną stroną, zwyciężają dzięki przekupstwu części żołnierzy Kirkora. Zanim jednak Kostryn zdąży w pełni cieszyć się triumfem, Balladyna - obawiając się, że ten zna zbyt wiele jej sekretów - truje go zatrutym nożem ukrytym w bochenku chleba, którym się z nim "dzieli".

Balladyna zasiada na tronie w Gnieźnie jako królowa. Zgodnie z prawem, przed pierwszą ucztą koronacyjną musi osobiście rozsądzić zaległe sprawy sądowe. Na sąd trafiają kolejno: lekarz oskarżający o otrucie zmarłego właśnie Kostryna (Balladyna każe ukarać "nieznanego" truciciela śmiercią, wiedząc doskonale, że sama nim jest), oszalały z żalu Filon oskarżający "nieznanego sprawcę" śmierci swojej ukochanej Aliny, oraz w końcu - ślepa, żebrząca staruszka, która składa skargę na niewdzięczną córkę, wypędzoną przez nią w burzową noc. Balladyna, nie mogąc się zdradzić, każe torturować własną matkę, która umiera w mękach, nie wyjawiając imienia córki. Balladyna, przyparta do muru przez własne prawo, w końcu wydaje na siebie samą wyrok śmierci - "winna śmierci!" - a w tej samej chwili uderza w nią piorun i ginie na oczach całego dworu. Sztukę zamyka krótki, satyryczny epilog, w którym postaci Wawela i Skalda (symbolizujące kronikarzy i poetów) żartobliwie komentują całą historię i zastanawiają się, jak ją zapisać dla potomnych.

Główni bohaterowie - szybka ściągawka

• Balladyna - tytułowa bohaterka, córka wdowy, która z zazdrości zabija własną siostrę, a potem konsekwentnie eliminuje każdego, kto zna jej tajemnicę - siostrę, pustelnika, wspólnika, w końcu pośrednio także matkę. Uosabia mechanizm, w którym jedno kłamstwo wymusza kolejne zbrodnie, aż do samozniszczenia.
• Alina - młodsza, łagodna i bezinteresowna siostra Balladyny, zamordowana w lesie z zazdrości o miłość Kirkora. Jej duch i pamięć wracają w dramacie jako świadectwo zbrodni, którego nie da się do końca wyciszyć.
• Kirkor - szlachetny, prostolinijny rycerz i mąż Balladyny, wybierający żonę nie dla urody czy pochodzenia, lecz dla cnoty. Ginie w bitwie broniąc uczciwie zdobytego tronu, nieświadomy do końca prawdziwej natury żony.
• Goplana - fantastyczna królowa jeziora Gopło, zakochana bez wzajemności w prostym wieśniaku Grabcu. Jej czary uruchamiają wiele wątków fabuły, a jej własna miłosna klęska jest baśniowym odbiciem ludzkich dramatów rozgrywających się równolegle.
• Grabiec - rubaszny, pijący wieśniak, obiekt niespełnionej miłości Goplany, na chwilę zamieniony przez wróżki w komicznego, fałszywego "króla" na dworze Kirkora - najzabawniejsza postać dramatu.
• Fon Kostryn - cyniczny, wyrachowany rycerz niemieckiego pochodzenia, wspólnik Balladyny w zbrodniach i zdobywaniu władzy, ostatecznie przez nią otruty, gdy staje się dla niej zbyt niewygodnym świadkiem.
• Pustelnik (król Popiel III) - zdetronizowany, cierpiący starzec mieszkający w leśnej pustelni, który jako pierwszy odkrywa i głośno nazywa zbrodnię Balladyny, płacąc za to życiem.
• Wdowa - matka Balladyny i Aliny, naiwna i czuła, wypędzona przez własną córkę i torturowana na jej rozkaz podczas sądu, umierająca bez wyjawienia jej imienia.
• Filon - parodystyczny pasterz-kochanek w stylu sielankowym, zakochany w abstrakcyjnym ideale miłości bardziej niż w realnej kobiecie; jego groteskowa żałoba po martwej Alinie jest komentarzem do konwencji miłości romantycznej.