Strona czynna i bierna w zdaniu: jak to ogarnąć na egzaminie?
Strona czynna i bierna to jeden z tych tematów z gramatyki, który wygląda groźnie na papierze, a w praktyce sprowadza się do jednego prostego pytania: kto tu naprawdę coś robi, a komu coś się robi. Na egzaminie ósmoklasisty regularnie pojawiają się zadania z przekształcaniem zdań między tymi dwiema formami, więc warto ogarnąć zasady raz a porządnie.
Strona czynna, czyli kto wykonuje czynność
W stronie czynnej podmiot sam wykonuje czynność. To najbardziej naturalny sposób budowania zdania w języku polskim, dokładnie tak, jak mówimy na co dzień.
Kucharz gotuje zupę.
Uczennica napisała wypracowanie.
Kot goni myszkę.
W każdym z tych zdań podmiot (kucharz, uczennica, kot) jest tym, kto działa. Dopełnienie (zupę, wypracowanie, myszkę) jest odbiorcą tej czynności.
Strona bierna, czyli komu się coś przydarza
W stronie biernej role się odwracają. To, co w zdaniu czynnym było dopełnieniem, staje się podmiotem, a wykonawca czynności albo znika ze zdania, albo trafia na koniec, wprowadzony słówkiem „przez”.
Zupa jest gotowana przez kucharza. Wypracowanie zostało napisane przez uczennicę. Myszka jest goniona przez kota.
Jak zbudować zdanie w stronie biernej?
Strona bierna powstaje według prostego wzoru:
podmiot + „być” lub „zostać” + imiesłów bierny (+ „przez” i wykonawca w bierniku)
Imiesłów bierny tworzysz od czasownika, dodając odpowiednią końcówkę, najczęściej „any”, „ony” albo „ty”. Na przykład: pisać, pisany, gotować, gotowany, zrobić, zrobiony, umyć, umyty.
Kiedy „być”, a kiedy „zostać”?
To pytanie wraca na każdej lekcji, więc zapamiętaj prostą regułę:
- „być” + imiesłów stosujesz przy czasownikach niedokonanych, gdy czynność trwa albo powtarza się (dom jest budowany, sprawa jest wyjaśniana).
- „zostać” + imiesłów stosujesz przy czasownikach dokonanych, gdy czynność już się zakończyła (dom został zbudowany, sprawa została wyjaśniona).
Jak rozpoznać stronę bierną na egzaminie?
Na teście strona bierna zdradza się kilkoma sygnałami. Szukaj:
- formy czasownika „być” albo „zostać” tuż przed imiesłowem,
- imiesłowu biernego z końcówką „any”, „ony” lub „ty”,
- konstrukcji z „przez” plus rzeczownik w bierniku (choć „przez” czasem znika, gdy wykonawca nie jest ważny).
Dobry trik na szybkie rozpoznanie: zadaj zdaniu pytanie „przez kogo?”. Jeśli sensownie na nie odpowiesz, prawdopodobnie masz do czynienia ze stroną bierną.
Ćwiczenie: zamiana strony czynnej na bierną
Poniższa tabela pokazuje, jak wygląda ta sama treść w obu formach.
| Strona czynna | Strona bierna |
|---|---|
| Nauczycielka sprawdza klasówki. | Klasówki są sprawdzane przez nauczycielkę. |
| Chłopiec zjadł całe ciasto. | Całe ciasto zostało zjedzone przez chłopca. |
| Rodzice kupują prezenty. | Prezenty są kupowane przez rodziców. |
| Drużyna wygrała mecz. | Mecz został wygrany przez drużynę. |
Zwróć uwagę, że w każdym wierszu dopełnienie ze strony czynnej (klasówki, ciasto, prezenty, mecz) zamienia się w podmiot strony biernej.
Najczęstsze błędy uczniów
- Mylenie imiesłowu z przymiotnikiem. Czasem trudno odróżnić „zmęczony” jako imiesłów bierny (uczeń został zmęczony treningiem) od „zmęczony” jako zwykły przymiotnik opisujący stan (zmęczony uczeń poszedł spać). Pomaga tu właśnie pytanie „przez kogo lub przez co?”.
- Zapominanie o odmianie imiesłowu. Imiesłów bierny odmienia się przez rodzaje i liczby, tak jak przymiotnik: pisany, pisana, pisane, pisani.
- Próba tworzenia strony biernej od każdego czasownika. Nie każdy czasownik na to pozwala. Strona bierna powstaje tylko od czasowników przechodnich, czyli takich, które mają dopełnienie bliższe w bierniku (na przykład „czytać coś”), a nie od czasowników typu „iść” czy „spać”.
Podsumowanie
Strona czynna pokazuje, kto działa. Strona bierna pokazuje, co się komu przydarza. Cała sztuka to zapamiętać wzór z „być” albo „zostać” plus imiesłów bierny i przećwiczyć kilka przekształceń na własną rękę. Kilka takich ćwiczeń i to zadanie na egzaminie przestanie robić na tobie jakiekolwiek wrażenie.