Motyw Podróży

Podróż należy do najstarszych motywów literackich - Homer w Odysei uczynił z niej strukturę całego eposu, a od tamtej pory każda literatura europejska wracała do wędrówki jako formy opowieści o człowieku szukającym czegoś: domu, tożsamości, sensu, wolności. W literaturze podróż bywa inicjacją - zmienia bohatera w zderzeniu z nieznanym - ale też wygnaniem, tułaczką bez wyboru lub ucieczką przed czymś, czego nie można zostawić. Romantycy uczynili z niej formę buntu i poszukiwania absolutu; realiści - okazją do diagnozy społecznej; pisarze XX wieku - często metaforą bezdomności i wykorzenienia. Podróż literacka niemal nigdy nie jest tylko przesuwaniem się w przestrzeni: to zawsze ruch przez czas, przez wartości i przez pytania, na które bohater nie miał odpowiedzi, gdy wyruszał.

Poziom podstawowy

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie podstawowym, w których motyw podróży pojawia się wyraźnie i kształtuje fabułę lub wymowę dzieła.

Księga Rodzaju - Autor anonimowy (Stary Testament)

Wypędzenie z Edenu jest pierwszą podróżą w literaturze biblijnej i od razu nadaje jej ciężar nie przygody, lecz kary. Adam i Ewa zostają wygnani z rajskiego ogrodu w świat, w którym praca, ból i śmierć są nieuchronne - ich wędrówka nie ma wyraźnego celu, jest raczej trwałym stanem wykorzeniania. Inaczej wygląda podróż Abrahama: Bóg każe mu opuścić Ur Chaldejskie i wyruszyć do ziemi, którą mu wskaże, nie podając adresu. Abraham idzie w nieznane na słowo Boga - i ta wiara bez mapy staje się modelem religijnej ufności, do którego wracają pisarze przez tysiąclecia. Podróż Józefa do Egiptu jest z kolei wymuszona przez zdradę braci, ale kończy się ocaleniem całej rodziny: to wędrówka przez cierpienie, która prowadzi do sensu dopiero w perspektywie wielu lat.

Konrad Wallenrod - Adam Mickiewicz

Podróż Waltera Alfa - Litwina wziętego do niewoli przez Krzyżaków i wychowanego wśród nich jako Konrad Wallenrod - jest podróżą przez cudzą tożsamość. Walter porzuca rodzinny kraj, przenika do świata wroga, wspina się po szczeblach krzyżackiej hierarchii aż do stanowiska Wielkiego Mistrza. Ta droga nie jest odkrywaniem świata, lecz jego odwracaniem: im głębiej Wallenrod wchodzi w struktury Zakonu, tym dalej jest od siebie i od Litwy. Aldona czeka w wieży, Wajdelota śpiewa o rodzinnym kraju - a Wallenrod podróżuje w przebraniu, które nosi tak długo, że zaczyna się pytać, czy jeszcze wie, kim jest. Mickiewicz pokazuje, że podróż w obcość może zniszczyć wędrującego nawet wtedy, gdy osiągnie swój cel.

Dziady cz. III - Adam Mickiewicz

Podróż w Dziadach cz. III pojawia się w dwóch wymiarach. W wymiarze dosłownym deportacje na Sybir są podróżą wymuszoną przez carat: młodzi polscy patrioci są wywożeni ze swoich domów, rodzin i środowisk w głąb imperium, skąd wielu nie wraca. Ta przymusowa wędrówka jest karą za samo bycie Polakiem i myślenie o wolności. W wymiarze duchowym Konrad odbywa w Wielkiej Improwizacji wewnętrzną podróż ku granicy bluźnierstwa - i zatrzymuje się tuż przed nią, gdy ksiądz Piotr wypędza demona. Mickiewicz splata podróż fizyczną z metafizyczną: wygnanie ciała ze swojskiego miejsca i wygnanie ducha z granic bezpiecznej pobożności.

Kordian - Juliusz Słowacki

Podróż Kordiana po Europie w akcie II jest klasyczną podróżą inicjacyjną romantycznego bohatera - ale zakończoną gorzką lekcją, nie objawieniem. Kordian jedzie do Londynu, gdzie miasto wielkomiejskie okazuje się przestrzenią cynizmu i handlu; jedzie do Watykanu, gdzie papież Grzegorz XVI odmawia błogosławieństwa sprawie polskiej; jedzie do Włoch, gdzie spotyka Wiolettę i traci złudzenia co do miłości. Każda z tych stacji coś mu odbiera zamiast dawać. Dopiero na szczycie Mont Blanc, w samotności i na skraju wyczerpania, Kordian formułuje swój ideał poświęcenia dla ojczyzny - podróż przez Europę okazuje się koniecznym etapem oczyszczenia przez rozczarowanie. Słowacki buduje tę trasę tak, żeby każdy przystanek był demontażem kolejnej iluzji.

Lalka - Bolesław Prus

Wokulski odbywa w Lalce kilka ważnych podróży, z których najistotniejsze to wyprawa na wojnę rosyjsko-turecką do Bułgarii i wyjazd do Paryża. Do Bułgarii jedzie po to, by zbić majątek na dostawach dla armii - to podróż z zimną kalkulacją, która się udaje finansowo, ale nic mu nie daje poza pieniędzmi. Do Paryża wyjeżdża za Izabelą Łęcką, ale spędza czas nie przy niej, lecz w laboratoriach i fabrykach, obserwując, jak zachód organizuje przemysł i naukę. Paryż otwiera mu oczy na możliwości, których Polska jeszcze nie ma, i pogłębia poczucie, że sam jest człowiekiem między światami: zbyt nowoczesny dla Warszawy, za mało urodzony dla arystokracji. Rzecki w pamiętniku odnotowuje każdą nieobecność Wokulskiego z niepokojem - podróże przyjaciela sygnalizują mu, że coś się w nim nieodwracalnie zmienia.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski

Podróż Cezarego Baryki z Baku do Polski jest jedną z najbardziej dramatycznych wędrówek w całej literaturze polskiej XX wieku. Wyrusza z matką po śmierci ojca, przez kraj ogarnięty rewolucją i głodem, przez tereny, na których właśnie zmienia się wszystko: granice, władze, język na ulicach. Matka Jadwiga umiera w drodze, stopniowo, z wyczerpania - Cezary dociera do Polski sam i bez niczego, z samą traumą za plecami. Polska, do której przyjeżdża, nie jest szklanodomową utopią z opowieści ojca Seweryna, lecz krajem biedy, nierówności i politycznego impasu. Żeromski zbudował tę podróż tak, by każdy etap odbierał Cezaremu kolejne złudzenie: o matce, o ojcu, o Polsce, o rewolucji.

Inny świat - Gustaw Herling-Grudziński

Droga Herlinga-Grudzińskiego do łagru w Jercewie jest podróżą przymusową i upokarzającą: aresztowany przez NKWD w 1940 roku, przesłuchiwany, wieziony w bydlęcych warunkach przez pół Związku Sowieckiego. Sam transport do obozu jest już formą tortury: wagony przepełnione, bez ogrzewania, z minimalnym jedzeniem, przez tygodnie. Po zwolnieniu z łagru Herling odbywa kolejną podróż - przez Środkowy Wschód do armii Andersa w Iranie i Palestynie - i ta droga na wolność jest równie wyczerpująca, tyle że kończy się po właściwej stronie. Inny świat jest w istocie opowieścią o podróży przez najbardziej skrajne możliwe ludzkie doświadczenie i o tym, co z człowieka zostaje po drugiej stronie.

Dżuma - Albert Camus

Podróż w Dżumie jest paradoksem: Oran zostaje zamknięty przez epidemię i nikt nie może z niego wyjechać ani do niego wjechać. Camus buduje dramat właśnie wokół niemożności podróży - miasto-pułapka, w której wszyscy, kto się znalazł, musi zostać i zmierzyć się z zarazą. Rambert, dziennikarz z zewnątrz, przez długi czas próbuje uciec przez przemytników, bo jego ukochana jest w Paryżu i nie rozumie, dlaczego ma ginąć za cudze miasto. Ostatecznie zostaje - nie dlatego, że nie może wyjechać, lecz dlatego że zrozumiał, że ucieczka byłaby zdradą wobec tych, którzy zostali bez wyboru. Camus używa niemożności podróży jako testu moralnego: co robisz, gdy nie możesz uciec?

Andrzej Stasiuk - Miejsce

Podróż jest podstawową formą egzystencji i narracji u Stasiuka - Miejsce to książka zbudowana z przemieszczania się przez Europę Środkową, przez miasteczka i wsie, przez krajobrazy umierające powoli albo już martwe. Narrator nie jedzie do żadnego konkretnego celu: podróżuje, bo w ruchu jest jakiś sens, którego nie ma w zatrzymaniu, bo przestrzeń odsłania historię warstw po warstwach. Każde zatrzymanie jest krótkie - Stasiuk opisuje miejsca jak fotograf, który wie, że wraca się do domu, ale też że dom jest wszędzie i nigdzie. Ta podróż jest medytacją o przemijaniu: zanikające wioski, zapomniane cmentarze, tablice z nazwami miejsc, których już nikt nie zna. Stasiuk pisze o podróży jako o jedynej formie pamiętania, na jaką go stać.

Olga Tokarczuk - Profesor Andrews w Warszawie

Podróż prof. Andrewsa do Warszawy jest podróżą antropologiczną i kulturową: Amerykanin przyjeżdża badać polskie społeczeństwo w transformacji lat 90. i od razu staje się obcym w dziwnym świecie. Warszawa go zaskakuje, dezorientuje i fascynuje - widzi miasto w trakcie gwałtownej przemiany, gdzie stary porządek się sypie, a nowy jeszcze nie ma kształtu. Tokarczuk używa perspektywy etnografa-turysty z ironią: Andrews zapisuje obserwacje w notatniku, próbuje uogólniać, ale Polska wymyka się jego schematom. Podróż badawcza staje się też podróżą w głąb własnych założeń: Andrews przyjeżdża z gotowymi kategoriami i powoli musi je porzucać. Tokarczuk pyta przez tę podróż, czy w ogóle można poznać inną kulturę, nie wchodząc w nią na tyle głęboko, żeby przestać być obserwatorem.

---

Poziom rozszerzony

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie rozszerzonym, w których motyw podróży odgrywa istotną rolę fabularną lub symboliczną.

Hamlet - William Szekspir

Podróż Hamleta do Anglii jest gestem władzy, który miał go unicestwić: Klaudiusz wysyła go tam z tajnym listem polecającym jego egzekucję. Hamlet jednak odkrywa list, podmienia go i wraca do Danii - ta podróż i powrót jest jedynym momentem, w którym Hamlet działa szybko i skutecznie, bez wahania. Wcześniej jego wyjazd na studia do Wittenbergi był przerwany śmiercią ojca i rozkazem Klaudiusza; powrót do Elsynoru jest więc początkiem całej tragedii. Szekspir buduje biografię Hamleta jako serię przymusowych powrotów: do Danii, do zemsty, do konfrontacji z tym, przed czym wolałby uciec. Podróż do Anglii i powrót z niej są jedynym momentem, gdy Hamlet ma nad czymś kontrolę - i ta chwila sprawczości kontrastuje z resztą dramatu, gdzie wszystko mu się wymyka.

Zawisza Czarny - Juliusz Słowacki

Podróż rycerska jest w Zawiszy Czarnym zarówno dosłowną strukturą fabularną, jak i modelem etycznym. Zawisza przemierza Europę jako rycerz, biorący udział w turniejach i wojnach - jego podróże są formą służby honoru, bo rycerz bez potyczki i bez drogi nie jest pełnią tego, kim powinien być. Wyprawa na Bliski Wschód i walki z Turkami to podróż w imię krzyża i sławy, a zarazem próba, której kres nie jest znany. Słowacki buduje Zawiszę jako wzorzec człowieka, który nie zatrzymuje się, bo zatrzymanie jest formą rezygnacji z siebie. Podróż jest tu nie przygodą, lecz powołaniem - Zawisza idzie, bo taki jest jego obowiązek wobec Boga, ojczyzny i własnego etosu.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow

Podróż w Mistrzu i Małgorzacie odbywa się w kilku planach jednocześnie. Woland przybywa do Moskwy jak podróżnik, który przybył z odległych epok i przestrzeni - jego obecność w sowieckiej rzeczywistości jest wyraźnie tymczasowa, przejazd przez stację. Równolegle rozgrywa się podróż w przeszłość: powieść Mistrza o Piłacie zabiera czytelnika do Jerozolimy I wieku n.e., a Bułhakow zaciera granicę między tymi dwiema przestrzeniami i dwoma czasami. Na końcu Mistrz i Małgorzata wyruszają w podróż ostateczną: nie do nieba ani do piekła, lecz do wiecznego spokoju - miejsca poza historią i poza cierpieniem. Ta finalna wędrówka jest nagroda za wierność sobie, której system nie był w stanie wynagrodzić za życia.

Sklepy cynamonowe - Bruno Schulz

Podróż w prozie Schulza jest przede wszystkim nocna i oniryczna - narrator wyrusza w ulice Drohobycza, by odnaleźć sklepy cynamonowe, i w trakcie tej wędrówki miasto zmienia kształty, ulice prowadzą w nieoczekiwane miejsca, a czas przestaje płynąć liniowo. Ta krótka topograficzna wyprawa jest w gruncie rzeczy podróżą w głąb dziecięcej wyobraźni, która przekształca znane w nieznane. Schulz buduje podróż jako stan umysłu, nie jako przemieszczenie: można pokonać kilka ulic i znaleźć się w innym wymiarze rzeczywistości, jeśli patrzy się wystarczająco intensywnie. Powrót do domu jest niemożliwy bez przejścia przez tę transformację - narrator trafia do tramwaju wiozącego go na peryferie, zanim zdąży odnaleźć sklepy. Schulz sugeruje, że najważniejsze podróże kończą się, zanim dotrzemy do celu.