Motyw Miłości

Miłość jest bodaj najczęściej powracającym tematem w całej historii literatury - i jednym z najtrudniejszych, bo literatura ciągle odkrywa w niej nowe warstwy i sprzeczności. Bywa siłą ocalającą i siłą niszczącą, może prowadzić do heroizmu i do zbrodni, do spełnienia i do rozpaczy. W romantyzmie polskim miłość weszła w szczególne napięcie z patriotyzmem: bohater musiał wybierać między ukochaną a ojczyzną, a literatura niemal zawsze nakazywała mu poświęcić miłość osobistą dla sprawy zbiorowej. Literatura XX wieku skomplikowała ten obraz: w totalitaryzmach miłość stała się aktem oporu, a w psychologicznej prozie modernistycznej - polem walki o tożsamość i wolność.

Poziom podstawowy

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie podstawowym, w których motyw miłości pojawia się wyraźnie i kształtuje losy bohaterów lub wymowę dzieła.

Odprawa posłów greckich - Jan Kochanowski

Miłość Aleksandra (Parysa) do Heleny jest w Odprawie posłów greckich przyczyną zbiorowej katastrofy. Aleksander porwał Helenę z domu Menelaosa i odmawia jej zwrotu, mimo że posłowie greccy i roztropni trojańscy doradcy - przede wszystkim Antenor - ostrzegają, że ta miłość sprowadzi zagładę na Troję. Kochanowski pokazuje miłość jako prywatną namiętność, która wchodzi w kolizję z racją stanu i prawem narodów: uczucie Aleksandra jest może autentyczne, ale jego konsekwencje są polityczne i śmiertelne dla tysięcy. Kassandra przepowiada upadek miasta, lecz nikt jej nie słucha - i ta niemoc wobec miłości, która niszczy, jest głównym dramaturgicznym motorem całej sztuki. Kochanowski pisze dla polskich elit renesansu: miłość jest ludzka, ale władca, który ją przedkłada nad obowiązek, prowadzi naród do ruiny.

Konrad Wallenrod - Adam Mickiewicz

Miłość Waltera Alfa do Aldony jest w poemacie Mickiewicza czymś, czemu nie można zaprzeczyć, ale czemu nie można też się poddać. Walter kocha Aldonę i wraca do niej po latach tułaczki - ale misja ratowania Litwy wymaga, żeby poświęcił tę miłość. Aldona decyduje się zamknąć w wieży, by uwolnić Waltera do walki: ich rozstanie jest dobrowolną ofiarą, a nie rozstaniem z przymusu. Mickiewicz opisuje tę miłość przez nieobecność: Wallenrod jest daleko, Aldona czeka, a ich związek istnieje tylko w pieśniach Wajdeloty i w pamięci. Romantyczna miłość w Wallenrodzie jest więc wielka właśnie dlatego, że zostaje poświęcona - i to poświęcenie czyni z niej coś absolutnego, czego żadna spełniona miłość nie osiąga.

Kordian - Juliusz Słowacki

Miłość Kordiana do Wioletty w akcie II jest lekcją goryczy: angielska dama przyjmuje jego uczucie do momentu, gdy okazuje się, że ma dla niej złoto - wtedy porzuca go dla pieniędzy. Ten epizod jest dla Kordiana rozczarowaniem, które zamienia miłość romantyczną w cynizm: jeśli miłość jest kupowalna, to cały system wartości, w który wierzył jako chłopiec, jest fałszywy. Słowacki użył tego wątku jako etapu inicjacyjnego: Kordian musi rozczarować się miłością, zanim znajdzie coś większego, czemu się poświęcić. Podróż przez Europę jest podróżą przez kolejne utracone złudzenia - i miłość jest pierwszą z nich. Wioletta nie jest postacią złą: jest po prostu człowiekiem, który nie wierzy w to samo co Kordian.

Lalka - Bolesław Prus

Miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej jest centralną osią Lalki i jednocześnie przykładem miłości, która niszczy tego, kto ją czuje. Wokulski kocha Izabelę obsesyjnie i jednostronnie: ona akceptuje jego zainteresowanie, gdy jest jej wygodne, ale nigdy go nie odwzajemnia w pełni, bo traktuje go jako kupca, nie jako równego sobie. Wokulski dla niej sprzedaje sklep, angażuje się w ryzykowne interesy, jedzie do Paryża, wyrzeka się naukowych ambicji. Prus buduje tę miłość bez romantycznego rozgrzeszenia: Wokulski jest świadomy swojej obsesji, widzi, że Izabela go nie kocha, i nie potrafi się od niej uwolnić. Kiedy ostatecznie Izabela go odrzuca, Wokulski znika - czy ginie, czy wyjeżdża, powieść nie mówi. Miłość w Lalce jest ślepą uliczką: niszczy człowieka wybitnego, bo skierowała go ku kobiecie, która nie była w stanie go zobaczyć.

Gloria victis - Eliza Orzeszkowa

Miłość w Gloria victis jest obecna jako wątek poboczny, ale znamienny: Maryś Tarłowski wyrusza do powstania jako młody mężczyzna, który kocha i jest kochany, a jego śmierć pozbawia tę miłość przyszłości. Orzeszkowa nie rozbudowuje tego wątku sentymentalnie - on jest tłem, na którym wyraźniej widać cenę walki narodowej. Miłość do ojczyzny jest tu explicite ważniejsza od miłości osobistej: Maryś idzie walczyć, bo tak rozumie swój obowiązek, i nikt w tej opowieści tego nie kwestionuje. Siostra Marta opłakuje brata - jej żałoba jest też rodzajem miłości, siostrzanej i bezwarunkowej. Orzeszkowa pokazuje, że w obliczu historii miłość prywatna musi ustąpić miejsca miłości zbiorowej - i że ta ofiara jest zarówno tragiczna, jak i konieczna.

Potop - Henryk Sienkiewicz

Miłość Kmicica do Oleńki Billewiczówny jest w Potopie jednocześnie motorem jego przemiany i nagrodą za nią. Kmicic zakochuje się w Oleńce od pierwszego spotkania, ale ona odrzuca go po tym, jak spala Wołmontowicze i zdaje się służyć zdrajcy Radziwiłłowi. Miłość jest tu karą i bodźcem zarazem: Kmicic stara się być lepszym człowiekiem, bo chce zasłużyć na Oleńkę. Sienkiewicz konstruuje tę miłość według schematu romantycznego z realistyczną korektą: uczucie jest prawdziwe, ale jego spełnienie wymaga zasługi. Oleńka jest postacią stanowczą i wymagającą - nie przyjmuje Kmicica z powrotem automatycznie, lecz czeka, aż udowodni, że naprawdę się zmienił. Ich ostateczne połączenie jest więc zarówno happy endem, jak i moralnym wyrokiem: miłość spełnia się tylko wtedy, gdy kochanek staje się godny ukochanej.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski

Miłość w Przedwiośniu pojawia się kilkakrotnie, ale żaden z romansów Cezarego nie jest spełniony ani trwały. W Nawłoci Cezary wikła się w romans z Laurą Kościeniecką - żoną ziemianina - który jest przede wszystkim ucieczką od nudów i od pytań, których Cezary jeszcze nie potrafi sformułować. Związek z Laurą jest piękny i pusty zarazem: nie przynosi mu niczego poza chwilową przyjemnością. Miłość do Wandy Okszyńskiej jest poważniejsza, ale też nie prowadzi do niczego trwałego: Wanda jest córką socjalisty i jej środowisko jest dla Cezarego intelektualnym wyzwaniem, ale nie spełnieniem. Żeromski pokazuje człowieka, który szuka przez miłość tego, czego nie może znaleźć w polityce ani w filozofii - i nie znajduje.

Inny świat - Gustaw Herling-Grudziński

Miłość w łagrze jest u Herlinga-Grudzińskiego tematem naznaczonym niemożnością. Więźniowie żyją w oderwaniu od wszystkich, których kochają: od rodzin, od kobiet, od przyjaciół z dawnego życia. Kontakty między obozami kobiecymi i męskimi są surowo zakazane, a nawet listy są cenzurowane i często nie docierają. Herling opisuje przypadki, gdy miłość - wspomnienie żony, obraz córki - jest jedyną siłą podtrzymującą wolę przeżycia, ale też przypadki, gdy właśnie ta miłość jest narzędziem tortur: śledczy grożą, że wyślą do obozu bliskich. W tej przestrzeni miłość jest zarówno źródłem siły, jak i punktem najwrażliwszym, w który system celuje.

Rok 1984 - George Orwell

Miłość Winstona do Julii jest w dystopii Orwella aktem politycznym i osobistym zarazem. Partia zabrania miłości jako prywatnego uczucia: seks jest dozwolony wyłącznie w celu prokreacji i powinien być pozbawiony przyjemności. Winston i Julia spotykają się potajemnie, wynajmują pokój nad sklepem Charringtona i przez chwilę żyją tak, jakby system nie istniał. Ta miłość jest buntem przez intymność: para tworzy przestrzeń prywatną w świecie, gdzie wszystko jest publiczne i kontrolowane. Ale Partia cierpliwie czeka: O'Brien wiedział o ich związku od początku, pokój był pułapką. W Pokoju 101 Winston i Julia wzajemnie się zdradzają - i to zniszczenie miłości jest dla Orwella dowodem, że totalitaryzm niszczy wszystko, co w człowieku najgłębsze.

Sławomir Mrożek - Tango

Miłość w Tangu jest albo nieobecna, albo groteskowa. Stomil i Eleonora mają romans z zewnętrznymi partnerami, nie siebie nawzajem: Eleonora z Eddiem, co jest szczególnie rażące, bo Eddie jest prymitywnym karciarzem bez żadnych wartości. Artur kocha Alę, ale ta miłość jest też częścią jego programu przywrócenia ładu: chce się z nią ożenić nie z namiętności, lecz z przekonania, że tradycja wymaga małżeństwa. Mrożek pokazuje, że w domu pozbawionym wartości miłość nie ma gruntu, na którym mogłaby rosnąć: zostaje albo seksem bez zobowiązań, albo ideologicznym projektem. Eddie tańczy tango z babcią Eugenią na końcu - para bez miłości, ale z władzą: to jedyny „związek" w dramacie, który cokolwiek wygrywa.

Hanna Krall - Zdążyć przed Panem Bogiem

Miłość w rozmowie Krall z Edelmanem jest obecna jako motyw utajonego przeżycia, a nie sentymentalnego opisu. Edelman mówi o kobietach, które szły na Umschlagplatz razem z dziećmi, bo nie potrafiły ich zostawić - to miłość macierzyńska jako gest ostateczny. Mówi też o miłości do medycyny i do chorych: jego codzienna praca jest formą miłości do życia jako takiego, odpowiedzią na Holokaust przez afirmację. Sam Edelman nie opisuje uczuć wprost, ale Krall rejestruje, że za chłodną narracją jest człowiek głęboko zaangażowany emocjonalnie. Miłość w Zdążyć przed Panem Bogiem jest cicha, nienazwana i tym bardziej przekonująca.

---

Poziom rozszerzony

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie rozszerzonym, w których motyw miłości odgrywa istotną rolę fabularną lub filozoficzną.

Hamlet - William Szekspir

Miłość Hamleta do Ofelii jest jednym z najbardziej debatowanych wątków w całym dramacie: czy jest prawdziwa, czy udawana jako część maski szaleństwa? Hamlet mówi Ofelii, że ją kochał, a chwilę później twierdzi, że nie. Ofelia jest w tej relacji całkowicie bezbronna: jej miłość jest prosta i lojalna, a ona sama pada ofiarą zderzenia Hamleta z sobą i z Klaudiuszem. Kiedy Hamlet zabija jej ojca Poloniusza, Ofelia traci grunt pod nogami i wpada w obłęd, który kończy się jej śmiercią w rzece. Szekspir pokazuje miłość jako ofiarę złożoną na ołtarzu polityki: Hamlet, skupiony na zemście i na walce z Klaudiuszem, nie ma miejsca na miłość, a Ofelia za to płaci życiem.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow

Miłość Mistrza i Małgorzaty jest w powieści Bułhakowa modelem miłości absolutnej - bezwarunkowej, poświęcającej wszystko i trwałej mimo rozłąki, choroby i prześladowań. Małgorzata wie, że Mistrz jest w psychiatryku, i decyduje się na pakt z Wolandem, by go ocalić: zostaje królową balu szatana, przeżywa noc pełną potworności, rezygnuje z wygodnego życia z mężem. Mistrz z kolei pisał dla niej swoją powieść - i ta powieść stała się dla niego obsesją i klęską, bo system ją zniszczył. Bułhakow buduje ich miłość jako odpowiedź na pytanie, co jest warte życia: nie kariera, nie spokój, nie przynależność społeczna, lecz właśnie ta jedna, konkretna miłość. Nie dostają zbawienia - dostają wieczny spokój: razem, co Bułhakow opisuje jako wystarczające.

Sklepy cynamonowe - Bruno Schulz

Miłość w prozie Schulza jest przede wszystkim miłością do ojca i do świata dzieciństwa - uczuciem nostalgicznym, niespełnialnym, skierowanym ku czemuś, co odeszło lub odchodzi. Narrator patrzy na ojca Jakuba z mieszaniną uwielbienia i lęku: to miłość synowska, w której dziecko czuje, że traci ojca, bo ten rozpada się na oczach, i nie może nic na to poradzić. Jest też w Sklepach cynamonowych erotyzm specyficzny: wątek Adeli, służącej, która ma nad ojcem dziwną władzę, i wątek kobiet z katalogu mody, które ojciec ogląda z fascynacją. Schulz opisuje miłość jako tęsknotę za czymś nieuchwytnym: pełnią intensywności, którą miał świat w dzieciństwie i której dorosłość już nie przywróci.