Motyw Miasta

Motyw miasta należy do tematów, które literatura podejmuje od starożytności - od biblijnego Babilonu po modernistyczne metropolie - i które wraz z rozwojem cywilizacji zyskiwały coraz większą złożoność. Miasto w literaturze bywa przestrzenią wolności i awansu społecznego, ale też miejscem wyobcowania, anonimowości i moralnej degradacji. Pisarze różnych epok używali obrazu miasta jako soczewki skupiającej społeczne napięcia: konflikt klas, zderzenie tradycji z nowoczesnością, samotność jednostki w tłumie. W literaturze polskiej szczególną rolę odgrywa Warszawa - jako symbol narodowych aspiracji, miejsce martyrologii i laboratorium społecznych przemian.

Poziom podstawowy

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie podstawowym, w których motyw miasta pojawia się w sposób wyraźny i istotny dla wymowy całego dzieła.

Apokalipsa św. Jana - Autor anonimowy (Nowy Testament)

Miasto odgrywa w Apokalipsie podwójną, symboliczną rolę. Babilon - wielkie miasto-nierządnica - jest w wizji Jana alegorią Rzymu cesarskiego i każdej ziemskiej cywilizacji opartej na przemocy, bogactwie i bałwochwalstwie; jego spektakularny upadek, opisany w rozdziałach 17-18, jest wyrokiem Boga nad pychą ludzkiej urbanistyki i polityki. W opozycji do Babilonu Jan opisuje Nowe Jeruzalem - miasto doskonałe, zstępujące z nieba, zbudowane ze złota i drogich kamieni, pozbawione śmierci i cierpienia. To przeciwstawienie dwóch miast - grzesznego i świętego - ustanawia jeden z fundamentalnych toposów literatury europejskiej: miasto jako przestrzeń potępienia lub zbawienia.

Kordian - Juliusz Słowacki

Motyw miasta realizuje się w Kordianie przede wszystkim przez scenę pobytu tytułowego bohatera w Londynie i Rzymie podczas jego europejskiej wędrówki. Kordian przyjeżdża do Londynu jako idealista szukający sensu życia i wartości, ale miasto wielkomiejskie go rozczarowuje: widzi tu jedynie kupiecką obojętność, gdzie wszystko - w tym ludzkie sumienia - jest towarem na sprzedaż. W Watykanie z kolei usiłuje uzyskać błogosławieństwo papieża Grzegorza XVI dla sprawy polskiej i słyszy odmowę; Rzym jako centrum chrześcijaństwa okazuje się miastem politycznego konformizmu, nie duchowego autorytetu. Podróż przez europejskie stolice jest dla Kordiana szkołą goryczy i przyczynkiem do narodowego spisku, który podejmuje po powrocie.

Lalka - Bolesław Prus

Warszawa w Lalce jest jednym z głównych bohaterów powieści - Prus opisuje ją z fotograficzną dokładnością, pokazując miasto jako organizm społeczny podzielony na hermetyczne światy. Stanisław Wokulski przemieszcza się między Krakowskim Przedmieściem arystokracji a Powiślem nędzy, a te dwie przestrzenie miejskie są dosłownie różnymi cywilizacjami: jedna żyje pozorami i tradycją, druga - głodem i desperacją. Kamienica przy Krakowskim Przedmieściu, sklep galanteryjny, teatr, wyścigi konne - każde z tych miejsc koduje określony status i odsłania mechanizmy klasowe. Prus użył topografii Warszawy jako strukturalnej osnowy powieści, a awans i degradacja społeczna bohaterów są dosłownie ruchem w przestrzeni miejskiej.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski

Miasto pojawia się w Przedwiośniu w kilku odsłonach, z których najważniejsza to Baku i Warszawa. Baku, w którym Cezary Baryka spędza dzieciństwo, jest miastem rewolucji i pogromu - chłopiec widzi, jak miasto rozpada się w akcie klasowej i etnicznej przemocy, jak płoną domy i ginie sąsiad. Warszawa, do której Cezary przybywa jako dorosły mężczyzna, jest miastem rozczarowania: zamiast szklanych domów z opowieści ojca Seweryna znajduje brudne peryferie, klasową nienawiść i polityczny impas. Żeromski konstruuje miasto jako przestrzeń niespełnionych obietnic modernizacji - Warszawa odrodzonej Polski jest miastem, które nie dorównuje żadnemu z marzeń, ani rewolucyjnym, ani narodowym.

Ferdydurke - Witold Gombrowicz

Miasto, a konkretnie Warszawa lat 30., jest w Ferdydurke przestrzenią, w której rozgrywa się absurd społecznego upupienia. Józio Kowalski - narrator i bohater - zostaje siłą wcielony w rolę ucznia i trafia do miejskiej kamienicy rodziny Młodziaków: nowocześnie myślących mieszczan, których postępowość jest równie skostniałą formą jak tradycjonalizm ziemiańskich Hurleckich. Miasto jako środowisko inteligencji i mieszczaństwa staje się sceną, na której Gombrowicz diagnozuje polskie kompleksy i pozę nowoczesności: kawiarnie, szkoły i salony są miejscami, gdzie „gęba" i „pupa" rządzą ważniej niż autentyczna osobowość. Zderzenie miejskiej Warszawy ze wsią u Hurleckich pokazuje, że żadna przestrzeń - ani miejska, ani wiejska - nie oferuje Józiowi ucieczki od formy.

Zdążyć przed Panem Bogiem - Hanna Krall

Miasto - Warszawa, a ściślej getto warszawskie - jest w rozmowie Krall z Markiem Edelmanem przestrzenią zagłady i oporu zarazem. Edelman opisuje topografię getta precyzyjnie: ulice, place i bramy, którymi szły kolumny deportowanych na Umschlagplatz, miejsca bunkrów i punkty oporu z kwietnia 1943 roku. Miasto nie jest tu tłem, lecz dramatycznym aktorem - jego ulice wyznaczają granicę między życiem a śmiercią, a każdy adres dźwiga konkretną historię: tu rozstrzelano, tam ukrywano, tam walczono. Edelman, jako późniejszy kardiolog w tym samym mieście, zaznacza ciągłość między Warszawą Holokaustu a Warszawą powojenną - miasto nosi w sobie warstwy pamięci, których nie widać na powierzchni.

Rok 1984 - George Orwell

Londyn przyszłości, przemianowany na Airstrip One i wchodzący w skład supermocarstwa Oceanii, jest miastem totalitarnego nadzoru i rozkładu. Winston Smith przemierza ulice pełne zniszczeń wojennych, plakatów z Wielkim Bratem i proli żyjących w nędzy; samo miasto jest architekturą przemocy - cztery Ministerstwa górują nad resztą zabudowy jak symbole czterech funkcji systemu. Dwójmyśl i nowomowa przenikają przestrzeń miejską: ulice noszą ideologiczne nazwy, teleekrany obserwują mieszkańców w domach i na placach, a fizyczna ruina miasta odzwierciedla ruinę ludzkiej podmiotowości. Orwell użył wyobrażonego Londynu jako modelu każdego miasta, w którym władza decyduje o tym, co jest prawdą i co wolno powiedzieć głośno.

Raport o stanie wojennym / Górą „Edek" - Marek Nowakowski

Opowiadania Nowakowskiego rozgrywają się w Warszawie w stanie wojennym - mieście nagle zmienionym w przestrzeń militarnej kontroli i moralnej próby. Patrole wojskowe, godzina policyjna, kolejki po żywność i informacje przekazywane szeptem tworzą obraz miasta, które przestało być normalne z dnia na dzień po 13 grudnia 1981 roku. Bohaterowie Nowakowskiego - szarzy warszawiacy, konformiści, donosiciele i ci, którzy odmawiają współpracy - poruszają się po tym samym mieście, ale żyją w zupełnie różnych jego wersjach. Warszawa stanu wojennego jest u Nowakowskiego miastem, w którym każdy codzienny wybór - pójść na milicję, milczeć, pomóc sąsiadowi - staje się decyzją etyczną.

Profesor Andrews w Warszawie - Olga Tokarczuk

Tokarczuk pokazuje Warszawę lat 90. oczami Johna P. Andrewsa, amerykańskiego antropologa, który przyjeżdża badać polskie społeczeństwo w transformacji. Miasto jawi się badaczowi jako przestrzeń chaosu i gwałtownej zmiany: dzikie targowiska, biznesmeni w garniturach obok sprzedawców z torbami, neon i szarość blokowisk. Andrews obserwuje Warszawę z pozycji obcego - jego notatki i rozmowy z Polakami budują obraz miasta, które samo nie wie jeszcze, czym chce być. Tokarczuk używa perspektywy etnograficznej z ironicznym dystansem: cudzoziemski naukowiec nie rozumie wszystkiego, co widzi, a jego niezrozumienie odsłania absurdy, których sami mieszkańcy już nie dostrzegają.

---

Poziom rozszerzony

Poniższe lektury to teksty obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie rozszerzonym, w których motyw miasta pełni istotną funkcję kompozycyjną lub znaczeniową.

Hamlet - William Szekspir

Elsynor - zamek duński - funkcjonuje w Hamlecie jako miasto-państwo w miniaturze: zamknięta przestrzeń, w której rozgrywają się intrygi dworskie, i z której nie ma prawdziwego wyjścia. Hamlet wraca z Wittenbergi do Elsynoru jak do pułapki: miasto dworu jest miejscem kłamstwa i nadzoru, gdzie każde słowo może być podsłuchane przez Poloniusza lub doniesione Klaudiuszowi. Podróż Hamleta do Anglii i powrót, wyprawa na cmentarz podmiejski - wszystkie ruchy bohatera wyznaczone są przez topografię tego jednego miejsca. Elsynor jako zamknięte miasto władzy jest przestrzenią, w której prawda jest niemożliwa do wypowiedzenia wprost, a szaleństwo staje się jedynym językiem wolnym od dworskiej cenzury.

Noc listopadowa - Stanisław Wyspiański

Noc listopadowa rozgrywa się w konkretnej przestrzeni miejskiej Warszawy nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku - ulice, Łazienki, Belweder i Arsenał są miejscami, w których historia i mit splatają się w jedno. Wyspiański rekonstruuje topografię insurekcji z precyzją dokumentalisty: Podchorążowie biegną konkretnymi ulicami, atak na Belweder ma dokładny adres. Jednocześnie miasto nocą wypełnia się postaciami z mitologii greckiej - Pallas Atena, Nike, Kora - które komentują działania powstańców i nadają wydarzeniom wymiar ponadhistoryczny. Warszawa jest u Wyspiańskiego miastem na progu: między snem a jawą, między przegraną a nieśmiertelną chwałą, między historią a legendą.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow

Moskwa lat 30. jest w powieści Bułhakowa miastem demaskowanym przez przybycie Wolanda i jego świty. Varietè, mieszkania pisarskie, MASSOLIT, Szpital Psychiatryczny Strawnickiego - Bułhakow precyzyjnie lokuje każdą scenę na mapie sowieckiej Moskwy, by pokazać, jak miasto totalitarnego ładu jest w gruncie rzeczy przestrzenią powszechnej korupcji, donosicielstwa i oportunizmu. Woland - diabeł - działa w mieście jak audytor: jego sztuczki demaskują chciwość, tchórzostwo i zakłamanie mieszkańców lepiej niż jakikolwiek ideologiczny sąd. Paralela z Jerozolimą I wieku n.e. sugeruje, że każde wielkie miasto jest powtarzającą się sceną, na której rozgrywa się ten sam moralny spektakl.

Sklepy cynamonowe - Bruno Schulz

Drohobycz w prozie Schulza jest miastem wyobrażonym, które tylko czerpie z realiów galicyjskiego miasteczka. Tytułowe sklepy cynamonowe mieszczą się w dzielnicy, do której narrator trafia tylko nocą i tylko przez przypadek - to przestrzeń magiczna, gdzie sklepy handlują „tkaninami bez końca, lakierami, portrecistami i farbami". Miasto Schulza ma dwie warstwy: dzienną - prozaiczną, z targiem, sklepem ojca i nudną codziennością - i nocną, oniryczną, gdzie przestrzeń rozrasta się i ulice prowadzą w nieznane. Drohobycz jest tu nie tyle miastem, co strukturą wyobraźni: dziecięca pamięć narratora przekształca konkretne adresy i placyki w mitologiczną geografię, która nigdy nie była i zawsze będzie.

Proces - Franz Kafka

Miasto w Procesie jest labiryntem biurokratycznym, w którym Józef K. bezskutecznie szuka instancji, przed którą toczy się jego sprawa. Kafka opisuje przestrzeń miejską jako sieć korytarzy, strychów i bocznych schodów: sąd mieści się na poddaszu czynszowej kamienicy, kancelarie adwokatów i urzędników są schowane w najdalszych zakamarkach miasta. Ta topografia urzędniczego labiryntu oddaje doświadczenie człowieka, który nie rozumie systemu, w którym żyje - miasto jest zbudowane tak, by dezorientować, a nie pomagać. K. przemierza ulice i budynki bez mapy i bez celu, co czyni samo miasto figurą totalnej alienacji nowoczesnego człowieka wobec instytucji, którym podlega.