Motyw Konfliktu Pokoleń
Konflikt pokoleń to jeden z tych motywów, który nigdy nie wychodzi z mody, bo jego przyczyny są niezmienne: każde nowe pokolenie przychodzi na świat z wartościami, które różnią się od wartości poprzedników, i każde musi jakoś rozwiązać ten problem. W literaturze spór ojców i dzieci przybiera formy od domowej kłótni po rewolucję - bywa tragedią, groteską, diagnozą społeczną albo filozoficznym pytaniem o to, czy tradycja i postęp mogą ze sobą koegzystować. Polskie teksty literackie szczególnie intensywnie eksplorowały ten motyw w kontekście przemian historycznych i społecznych: nowe pokolenie często oznaczało tu nowy pomysł na Polskę, a dawne - opór albo nierozumienie. W lekturach maturalnych konflikt pokoleń pojawia się zarówno jako wątek rodzinny, jak i jako komentarz do dziejów.
Poziom podstawowy
Poniższe lektury to obowiązki na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie podstawowym i właśnie w nich motyw konfliktu pokoleń zaznacza swoją obecność najwyraźniej.
Odprawa posłów greckich - Jan Kochanowski
W jedynym polskim renesansowym dramacie Kochanowskiego konflikt pokoleń ukrywa się za politycznym sporem, ale jest w nim obecny. Starsza rada trojańska, z Antenorem na czele, opowiada się za odesłaniem Heleny i uniknięciem wojny - to głos doświadczenia, ostrożności i odpowiedzialności za lud. Młody Aleksander (Parys) trwa przy swoim i nie słucha przestróg starszych, bo jego decyzja wynika z osobistej namiętności, nie z racji stanu. Kochanowski daje starszym rację: odmowa poselstwa greckiego oznacza zagładę Troi, a młodzieńcza nierozwaga Aleksandra jest przyczyną katastrofy. Utwór wpisuje się w humanistyczny schemat, w którym mądrość należy do starszych, a lekkomyślność - do młodych, którzy nie słuchają.
Dziady cz. III - Adam Mickiewicz
W Dziadach konflikt pokoleń ma wymiar polityczny i metafizyczny. Mickiewicz rysuje wyraźną granicę między starszym pokoleniem - ojcami, którzy ulegli, dostosowali się lub milczą - a młodym pokoleniem filomatów, które wybiera opór, więzienie i zesłanie. Senator Nowosilcow i zdrajcy po jego stronie to ludzie, którzy wybrali carską protekcję kosztem godności narodowej; więźniowie w celi Konrada to ludzie, którzy wybrali inaczej. Konrad w Wielkiej Improwizacji przemawia jako głos swojego pokolenia, które nie rozumie, dlaczego Bóg pozwala na cierpienie niewinnych. Napięcie między pokoleniami jest tu napięciem między kapitulacją a buntem, i Mickiewicz nie ma co do tego żadnych wątpliwości: rację mają młodzi.
Kordian - Juliusz Słowacki
Kordian jako postać jest wcieleniem pokoleniowego rozdarcia: jest młody, zdeterminowany, pełen ideałów - i całkowicie niezdolny do działania w chwili próby. Jego konflikt z pokoleniem starszym ma w dramacie charakter pośredni: Prezes Towarzystwa Patriotycznego i Starzec na Mont Blanc to postacie, które symbolizują doświadczenie i realpolitik, a Kordian - młodzieńczy mesjanizm bez pokrycia. Słowacki jest wobec swojego bohatera bezlitosny: Kordian pod drzwiami sypialni cara dostaje ataku paraliżu, bo jego bunt jest bardziej estetyczny niż rzeczywisty. To gorzki komentarz do polskiego romantyzmu: młode pokolenie chce wielkich czynów, ale brakuje mu tego, czego nie da żaden ideał.
Lalka - Bolesław Prus
W Lalce konflikt pokoleń przebiega kilkoma torami. Ignacy Rzecki należy do pokolenia idealistów, którzy wierzyli w Napoleona i wiosną ludów walczyli na Węgrzech; Wokulski reprezentuje pokolenie pragmatyków, którzy próbują działać w ramach tego, co jest możliwe. Ale Prus nie kończy na tej parze: Wokulski sam pozostaje człowiekiem rozpiętym między pokoleniami - zbyt romantycznym na pozytywistę, zbyt pozytywistycznym na romantyka. Stary Rzecki patrzy na młodego kupca z mieszaniną podziwu i niezrozumienia, a Wokulski patrzy na arystokrację - pokolenie starsze i wyższe statusem - z gniewem człowieka, który wie, że ta klasa już się przeżyła. Powieść nie rozstrzyga, które pokolenie miało rację, bo każde z nich po swojemu przegrywa.
Wesele - Stanisław Wyspiański
Wesele to dramat, w którym konflikt pokoleń przybiera formę zbiorowego spektaklu. Inteligencja - w większości młodzi, wykształceni, zafascynowani ludem - zebrała się na weselu chłopskim i chce budować nową Polskę razem z chłopstwem. Ale Gospodarz, Poeta, Dziennikarz to ludzie, którzy potrafią mówić o działaniu, nie działać. Ojcowie i starcy obecni na weselu nie mają recepty na przyszłość, a młodzi mają ją zbyt dużo - i wszystkie naraz. Stańczyk, Hetman, Wernyhora - zjawy pojawiające się w nocy weselnej - to głosy historycznych pokoleń, które rozmawiają z teraźniejszością i żadna z tych rozmów nie przynosi rozwiązania. Ostateczna niemoc, symbolizowana przez chocholi taniec, jest klęską wspólną dla wszystkich pokoleń obecnych w dramacie.
Przedwiośnie - Stefan Żeromski
Cezary Baryka i jego ojciec Seweryn to para, przez którą Żeromski pokazuje przepaść między pokoleniem entuzjastów polskiej idei a pokoleniem pozbawionym złudzeń. Seweryn opowiada synowi o szklanych domach - utopii nowoczesnej, szczęśliwej Polski - i ta opowieść jest gestem ojca, który chce przekazać dziecku coś pięknego, choć sam wie, że to marzenie. Cezary przyjeżdża do Polski i zamiast szklanych domów zastaje Nawłoć i Warszawę, które nie przypominają bajki ojca. Konflikt między pokoleniami jest tu konfliktem między mitem a rzeczywistością: ojciec stworzył wizję, syn musi się z nią zmierzyć w terenie - i nie może mu tego wybaczyć, bo wizja okazała się kłamstwem z miłości.
Ferdydurke - Witold Gombrowicz
Ferdydurke to jeden z najbardziej bezlitosnych portretów konfliktu pokoleń w polskiej literaturze. Józio Kowalski - trzydziestoletni mężczyzna - zostaje przez profesora Pimkę cofnięty do szkoły, gdzie starsze pokolenie nauczycieli egzekwuje swoją władzę przez formy: ćwiczenia, odpytywanie, gęby. Nauczyciel Bladaczka i Pimko to przedstawiciele systemu, który produkuje „upupione" dzieci z pokolenia na pokolenie, bo sam nie potrafi zrobić nic innego. Gombrowicz pokazuje, że konflikt pokoleń w szkole nie jest sporem między mądrością a niedojrzałością - jest walką o to, kto ma prawo narzucać formę. Starsze pokolenie wygrywa siłą instytucji, nie argumentu.
Tango - Sławomir Mrożek
Tango to dramat skonstruowany wokół konfliktu pokoleń jak żaden inny tekst na maturalnej liście. Artur buntuje się przeciwko rodzinie, w której rodzice - Stomil i Eleonora - z pokolenia awangardzistów znieśli wszelkie normy i żyją w twórczym chaosie. Paradoks polega na tym, że Artur jest buntownikiem konserwatywnym: chce przywrócić porządek, formę, zasady - i robi to wbrew rodzicom, którzy sami byli buntownikami, tyle że o generację wcześniej. Mrożek opisuje konflikt pokoleń jako pułapkę: każde pokolenie buntuje się przeciw poprzedniemu i albo wytwarza nowy chaos, albo nowy despotyzm. Gdy Artur ginie, a Eddie przejmuje dom, okazuje się, że bunt bez wartości rodzi tylko kolejną tyranię.
Profesor Andrews w Warszawie - Olga Tokarczuk
Tokarczuk nie stawia konfliktu pokoleń wprost, ale wpisuje go w perspektywę kulturowego zderzenia. Profesor Andrews - Anglik, człowiek starszej generacji akademickiej, ukształtowany przez inne tradycje - przybywa do postkomunistycznej Warszawy i nie potrafi jej rozumieć. Napotykani przez niego Polacy, zwłaszcza młodzi, żyją w świecie, który ma własne reguły i własne tempo przemian. Andrews obserwuje miasto z zewnątrz i z zewnątrz pokoleniowego doświadczenia: nie uczestniczył w tym, przez co Polska przeszła, i to czyni go kimś trwale pozbawionym wspólnego języka z rozmówcami. Tokarczuk używa postaci cudzoziemskiego profesora jako soczewki, przez którą przepaść pokoleniowa staje się widoczna jako przepaść kulturowa.
Poziom rozszerzony
Poniższe lektury to obowiązki na maturze 2027 na poziomie rozszerzonym i w każdej z nich motyw konfliktu pokoleń pełni istotną funkcję fabularną lub filozoficzną.
Hamlet - William Szekspir
Hamlet to dramat, w którym konflikt pokoleń nakłada się na konflikt moralny i polityczny. Duch ojca przychodzi z rozkazem zemsty - z przeszłości, z tradycji honorowej, z pokolenia, które rozumiało zemstę jako obowiązek. Hamlet należy do pokolenia humanistów, filozofów, ludzi, którzy myślą zamiast działać - i właśnie to napięcie między rozkazem ojca a własną niezdolnością do jego wykonania napędza cały dramat. Klaudiusz jest z kolei figurą pokolenia, które wybrało pragmatyzm i władzę nad honorem: zabił brata, bo mógł. Szekspir pokazuje, że żadne z tych pokoleń nie ma kompletnej odpowiedzi: ojciec żąda zemsty, syn filozofuje, stryj rządzi - i wszyscy giną.
Noc listopadowa - Stanisław Wyspiański
W Nocy listopadowej Wyspiański zestawia pokolenie starszych oficerów - Chłopickiego, Zajączka - z młodymi podchorążymi, którzy 29 listopada 1830 roku wychodzą z Belwederu z bagnetami. Starsi wahają się, oceniają ryzyko, patrzą na realia militarne; młodzi działają z impetu, wiary i romantycznego przekonania, że wolność można zdobyć brawurą. Wyspiański nie mitologizuje młodych bezkrytycznie: wie, że ich brawura bez wsparcia starszego pokolenia dowódców skazuje powstanie na klęskę. Ale wie też, że bez tego impulsu młodości nic by się nie zaczęło. Noc listopadowa jest dramatem o cenie pokoleniowego rozłamu - i o tym, że Polska w 1830 roku nie była w stanie zszyć tych dwóch połówek w jeden spójny czyn.
Sklepy cynamonowe - Bruno Schulz
U Schulza konflikt pokoleń nie ma charakteru buntu ani sporu - jest raczej bolesną asymetrią wrażliwości. Ojciec narratora żyje w świecie, który chłopiec obserwuje z trwogą i zachwytem, ale którego nie rozumie do końca, bo jest za młody na pełne uczestnictwo. Matka i Adela należą do pokolenia praktycznego, które trzyma dom w ryzach i traktuje ekscentryzm ojca z rezygnacją albo irytacją. Chłopiec-narrator jest pomiędzy: za mały, by dorównać ojcu wyobraźnią, za wrażliwy, by zadowolić się światem dorosłych. Schulz opisuje tę przepaść nie jako konflikt wartości, lecz jako tragedię niemożliwości przekazu: ojciec nie potrafi przekazać synowi swojej wizji świata, bo wizja ta nie daje się wytłumaczyć - można ją tylko zobaczyć, a chłopiec jeszcze nie patrzy tak, jak trzeba.