Motyw Femme Fatale

Femme fatale, czyli „kobieta fatalna”, to postać, której uroda i siła uwodzenia stają się dla mężczyzny źródłem zguby. Nie chodzi tu o zwykłą miłosną komplikację, lecz o mechanizm: bohater traci rozsądek, majątek, pozycję albo życie właśnie przez fascynację taką kobietą. Motyw ten ma korzenie biblijne i antyczne, a w kolejnych epokach zmieniał tylko kostium - z boskiej kary stawał się społeczną krytyką, z mitologicznej klątwy psychologicznym studium obsesji. Poniżej sprawdzamy, w których lekturach obowiązkowych na maturze 2027 motyw ten pojawia się w sposób jednoznaczny.

Poziom podstawowy

Poniższe pozycje to lektury obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie podstawowym.

Księga Rodzaju

W Księdze Rodzaju to Ewa, skuszona przez węża, jako pierwsza sięga po owoc z drzewa poznania dobra i zła, a następnie namawia do tego Adama. Nie działa ona ze złej woli, lecz ulega obietnicy węża, że owoc otworzy jej oczy i uczyni ją podobną Bogu - mimo to konsekwencje jej decyzji spadają na oboje: wygnanie z Edenu, utrata nieśmiertelności i konieczność pracy w trudzie. Ten fragment ustanawia archetyp, który będzie się powtarzał w literaturze przez wieki: kobieta jako ta, przez którą mężczyzna traci raj. Adam nie jest tu biernym obserwatorem, sam podejmuje decyzję, ale to Ewa inicjuje grzech i to ona staje się pierwowzorem postaci prowadzącej mężczyznę do upadku.

Apokalipsa św. Jana

Apokalipsa wprowadza postać Wielkiej Nierządnicy zasiadającej na Bestii, ubranej w purpurę i szkarłat, ozdobionej złotem i drogimi kamieniami, która upaja królów ziemi winem swego nierządu. To nie jednostkowa kobieta, lecz symbol - uosobienie zepsutego imperium (utożsamianego z Babilonem, a w interpretacjach z Rzymem), które uwodzi władców i narody, prowadząc ich do grzechu i duchowej zagłady. Jej upadek jest gwałtowny i ostateczny: zostaje znienawidzona nawet przez tych, których wcześniej zwiodła, ograbiona, spalona ogniem. Ten obraz pokazuje femme fatale w wymiarze zbiorowym - jako personifikację pokusy, która niszczy nie jednego mężczyznę, lecz całe ludy oddające się fałszywym wartościom.

Odprawa posłów greckich

Choć Helena nigdy nie pojawia się na scenie, to wokół niej toczy się cały spór: Grecy żądają jej zwrotu, a Antenor przekonuje Trojan, że oddanie jej ocali miasto przed wojną. Aleksander (Parys) i przekupieni młodzieńcy trojańscy przedkładają jednak własną namiętność i posiadanie pięknej kobiety nad rację stanu, głosując za jej zatrzymaniem mimo ostrzeżeń starszyzny. Kochanowski pokazuje, że Troję do wojny i zagłady prowadzi w gruncie rzeczy nie sama uroda Heleny, lecz niezdolność mężczyzn, by przedłożyć dobro wspólne nad prywatne pożądanie, co Ikstan wprost zapowiada w finałowym monologu. Helena funkcjonuje więc jako przyczyna katastrofy, mimo że sama pozostaje poza akcją dramatu.

Lalka

Izabela Łęcka to najpełniej rozwinięta femme fatale w lekturach szkolnych: zubożała arystokratka, która traktuje zakochanego w niej Stanisława Wokulskiego z pogardą, uważając go za „człowieka z gminu” dobrego jedynie do finansowania jej wygodnego życia. Wokulski, oczarowany jej urodą i manierami, poświęca dla niej fortunę, reputację i spokój ducha - jedzie nawet do Paryża i Moskwy, licząc na jej względy. Izabela nigdy nie odwzajemnia jego uczuć szczerze, flirtuje z baronem Krzeszowskim i innymi arystokratami, a finalnie odrzuca Wokulskiego, gdy ten traci dla niej resztki złudzeń po scenie z Starskim w powozie. Efektem tej fascynacji jest całkowite załamanie Wokulskiego, wysadzenie przez niego szkatułki na stacji kolejowej oraz jego tajemnicze zniknięcie pod koniec powieści.

Poziom rozszerzony

Poniższe pozycje to lektury obowiązkowe na maturze 2027 z języka polskiego na poziomie rozszerzonym.

Proces - Franz Kafka

Leni, pielęgniarka i kochanka adwokata Hulda, uwodzi Józefa K. niemal natychmiast po ich poznaniu, pokazując mu błonę między palcami jako znak swojej „wady”, która - jak twierdzi - przyciąga do niej wyłącznie oskarżonych mężczyzn. K. ulega jej niemal bez oporu, mimo że trwa w związku z Elzą i powinien skupiać się na obronie w procesie, a scena uwiedzenia odbywa się dosłownie kilka metrów od gabinetu, w którym adwokat rozmawia z innym klientem. Leni nie działa ze złośliwości ani nie dąży świadomie do zguby K., jej motywacje pozostają niejasne, co jest zresztą typowe dla kafkowskiej estetyki, ale jej seksualna dostępność wciąga bohatera głębiej w absurdalny aparat sądowy, zamiast pomóc mu się z niego wyzwolić. W ten sposób postać Leni realizuje motyw kobiety fatalnej w wersji stonowanej: nie przez świadomą manipulację, lecz przez to, że jej urok odwraca uwagę K. od walki o własne życie w chwili, gdy stawka jest najwyższa.

Sklepy cynamonowe - Bruno Schulz

Adela, służąca w domu narratora, sprawuje nad ojcem, Jakubem, władzę o wyraźnie erotycznym i dominującym charakterze - w jednej ze scen wystarczy, że łaskocze go piórkiem, by doprowadzić go do stanu bliskiego obłędu, w innej jej sama obecność i cielesność potrafią uciszyć jego fantastyczne, gorączkowe wywody. To ona, a nie ojciec, decyduje faktycznie o porządku domu: potrafi jednym gestem lub spojrzeniem sprowadzić z powrotem do parteru mężczyznę, który przez większość opowiadań żyje w świecie własnych metamorfoz i mitologii. Schulz konsekwentnie opisuje jej ciało i ruchy językiem zmysłowym, niemal rytualnym, budując obraz kobiety, której fizyczna obecność ma nad mężczyznami władzę większą niż logika czy autorytet. Adela nie niszczy ojca w sensie dosłownym, lecz w symbolicznym uniwersum Schulza to właśnie ona, nie on, trzyma w rękach realną kontrolę nad domem i jego mieszkańcami, co czyni ją jedną z nielicznych realizacji motywu kobiety fatalnej w prozie modernistycznej.