Dżuma – opracowanie pytań jawnych
Dżuma Alberta Camusa to powieść-parabola, która pod maską opisu epidemii w algierskim Oranie analizuje kondycję ludzką w obliczu zła i absurdu. Autor, przedstawiciel egzystencjalizmu, stawia swoich bohaterów w sytuacjach granicznych, zmuszając ich do zdefiniowania własnego człowieczeństwa poprzez czyny. Poniżej znajduje się opracowanie pytań jawnych od numeru 62 do 65.
Zadanie 62: Co skłania człowieka do poświęceń?
Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
1. Wstęp
Poświęcenie to akt rezygnacji z własnych korzyści, wygody, a czasem i życia, na rzecz innych osób lub wyższych idei. W literaturze motyw ten często pojawia się w momentach wielkich prób – wojen, kataklizmów czy epidemii. Albert Camus w „Dżumie” analizuje mechanizm poświęcenia, odzierając go z heroicznego patosu i sprowadzając do poziomu codziennej „uczciwości”.
2. Teza
W „Dżumie” Alberta Camusa głównym motywem skłaniającym człowieka do poświęceń nie jest poszukiwanie chwały czy wiara w nagrodę pośmiertną, lecz poczucie solidarności z cierpiącymi oraz nakaz sumienia, który bohaterowie nazywają zwyczajną uczciwością.
3. Rozwinięcie (Argumentacja)
W obliczu zarazy bohaterowie podejmują różne formy poświęcenia. Bernard Rieux pracuje ponad siły, ryzykując zarażenie, ponieważ uważa, że walka z chorobą to jego zawód i obowiązek. Jean Tarrou organizuje ochotnicze oddziały sanitarne, choć jako ateista nie wierzy w zbawienie; jego poświęcenie wynika z chęci bycia „świętym bez Boga” i walki z każdym przejawem zadawania śmierci.
Najbardziej wymownym przykładem zmiany postawy jest dziennikarz Raymond Rambert. Początkowo chce uciec z miasta do ukochanej kobiety, uznając, że ma prawo do prywatnego szczęścia. Jednak w ostatniej chwili rezygnuje z ucieczki i poświęca swój interes, by pomóc Rieux. Skłania go do tego świadomość, że w obliczu wspólnego nieszczęścia nikt nie może być szczęśliwy sam, a ucieczka byłaby formą zdrady wspólnoty. Poświęcenie u Camusa jest więc wyborem wynikającym z empatii i zrozumienia, że los jednostki jest nierozerwalnie związany z losem innych.
4. Konteksty
- „Potop” Henryka Sienkiewicza: Andrzej Kmicic poświęca swoje imię, dumę i życie prywatne, by jako Babinicz służyć ojczyźnie. Skłania go do tego chęć odkupienia win oraz rodzący się patriotyzm, który nakazuje mu bronić Jasnej Góry przed najeźdźcą.
- „Lalka” Bolesława Prusa: Stanisław Wokulski poświęca swój czas, energię i majątek na działalność filantropijną (pomoc Wysockiemu, Mariannie). Choć częściowo robi to, by zaimponować Izabeli, u jego podstaw leży pozytywistyczne przekonanie o obowiązku pracy dla dobra społeczeństwa i poprawy losu najuboższych.
5. Zakończenie
Poświęcenie u Camusa jest naturalną odpowiedzią na zło. Ludzie decydują się na nie, ponieważ rozumieją, że tylko wspólny opór i wzajemna pomoc pozwalają zachować godność w absurdalnym świecie.
Zadanie 63: Człowiek wobec cierpienia i śmierci.
Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
1. Wstęp
Cierpienie i śmierć to doświadczenia ostateczne, które w filozofii egzystencjalnej obnażają absurd istnienia. W literaturze motyw ten służy ukazaniu kruchości życia oraz różnych strategii radzenia sobie z bólem – od buntu, przez rezygnację, aż po poszukiwanie sensu w wierze. „Dżuma” Camusa to studium ludzkich reakcji na wszechobecne umieranie.
2. Teza
Wobec cierpienia i śmierci w „Dżumie” jedyną godną postawą jest bunt, przejawiający się w aktywnym niesieniu pomocy. Camus odrzuca próbę racjonalizacji cierpienia (jako kary za grzechy), uznając je za zło, z którym należy walczyć do samego końca.
3. Rozwinięcie (Argumentacja)
Głównym reprezentantem buntu wobec cierpienia jest dr Bernard Rieux. Widzi on śmierć codziennie i nie potrafi się na nią zgodzić, szczególnie gdy dotyczy ona niewinnych istot. Momentem przełomowym w powieści jest scena agonii małego syna sędziego Othona. Dziecko cierpi długo i strasznie, co staje się ostatecznym argumentem przeciwko teologii ojca Paneloux, który wcześniej nazywał dżumę karą za grzechy.
Wobec tej śmierci Rieux wyznaje, że „będzie do śmierci odmawiał miłości temu stworzeniu, gdzie dzieci są torturowane”. Śmierć u Camusa nie ma sensu – jest absurdalna. Człowiek wobec niej może się załamać (jak Cottard, który czerpie z niej zysk, lub spanikowani mieszkańcy), ale może też, jak Rieux i Tarrou, odpowiedzieć na nią solidarnością. Walka z dżumą jest próbą uratowania choć jednego życia, nawet jeśli ostatecznie śmierć i tak zwycięży.
4. Konteksty
- „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego: Cierpienie w łagrze w Jercewie jest systemowe i nieludzkie. Więźniowie reagują na nie apatią, rezygnacją z wartości moralnych („zlagrowaniem”) lub, w rzadkich przypadkach, heroicznym buntem (Kostylew), co ukazuje, jak skrajne cierpienie niszczy lub hartuje ducha.
- „Biblia” (Księga Hioba): Hiob jest archetypem człowieka cierpiącego niewinnie. Jego postawa – od buntu i pytań do Boga po ostateczną pokorę – stanowi klasyczny kontekst dla rozważań o sensie bólu. U Camusa jednak, w przeciwieństwie do Biblii, nie ma nagrody za cierpienie; sensem jest sama walka.
5. Zakończenie
Camus pokazuje, że wobec nieuchronności śmierci człowiek nie jest bezsilny moralnie. Choć nie możemy pokonać śmierci na stałe, możemy sprzeciwić się jej panowaniu poprzez pomoc drugiemu człowiekowi.
Zadanie 64: Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych
Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
1. Wstęp
Sytuacje skrajne, takie jak zaraza czy wojna, często kojarzą się z izolacją, strachem i walką o przetrwanie kosztem innych. Jednak w literaturze są one również momentem narodzin najsilniejszych więzi międzyludzkich. Przyjaźń w czasie próby staje się formą oporu przeciwko wspólnemu nieszczęściu.
2. Teza
W „Dżumie” Alberta Camusa przyjaźń jest nie tylko możliwa, ale wręcz niezbędna do przetrwania psychicznego. Rodzi się ona ze wspólnego działania i wzajemnego zrozumienia bez słów, stanowiąc jedyną pociechę w absurdalnym świecie zarazy.
3. Rozwinięcie (Argumentacja)
Najpiękniejszym przykładem przyjaźni w powieści jest relacja doktora Rieux i Jeana Tarrou. Ich więź nie opiera się na wspólnych interesach, lecz na wspólnym systemie wartości. Obaj walczą z dżumą, obaj są ateistami poszukującymi moralności bez Boga.
Symbolicznym momentem ich przyjaźni jest scena nocnej kąpieli w morzu. Wykradają się z zadżumionego miasta, by na chwilę zapomnieć o śmierci. Wspólne pływanie jest rytuałem oczyszczenia i braterstwa. Nie muszą nic mówić – „płynęli tym samym rytmem”. Przyjaźń ta daje im siłę do dalszej walki. Również postać Granda, starego urzędnika, zyskuje w Rieux przyjaciela, który jako jedyny rozumie jego literackie i osobiste zmagania. Camus udowadnia, że nieszczęście zamiast dzielić, może łączyć ludzi więzami głębszymi niż te z czasów pokoju.
4. Konteksty
- „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza: Przykładem przyjaźni i pojednania w sytuacji narodowego zagrożenia jest relacja Gerwazego i Jacka Soplicy (księdza Robaka). Wspólny wróg (Moskale) sprawia, że dawne urazy znikają, a dawni wrogowie jednoczą się w walce i wybaczają sobie błędy.
- „Dziady cz. III” Adama Mickiewicza: Solidarność i przyjaźń więźniów w wileńskiej celi. Młodzi patrioci, mimo przesłuchań i groźby zsyłki, wspierają się nawzajem, dzielą opłatkiem i wspólnym losem, co pozwala im zachować godność w nieludzkich warunkach carskiego więzienia.
5. Zakończenie
Przyjaźń u Camusa jest odpowiedzią na samotność człowieka w świecie pozbawionym Boga. W sytuacjach skrajnych to właśnie obecność drugiego człowieka, który myśli i czuje podobnie, staje się najwyższą wartością.
Zadanie 65: Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?
Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
1. Wstęp
Zło w literaturze może przybierać różne formy: od metafizycznej siły, po konkretne wydarzenia historyczne (wojna, totalitaryzm). „Dżuma” Camusa to powieść o konfrontacji człowieka ze złem, które w utworze symbolizuje bakcyl choroby. Reakcja na to zło definiuje moralny profil bohaterów.
2. Teza
Wobec zła w „Dżumie” człowiek może przyjąć postawę akceptacji, ucieczki, cynicznego wykorzystania sytuacji lub – jedyną słuszną według Camusa – postawę aktywnego buntu i solidarności.
3. Rozwinięcie (Argumentacja)
Camus kreśli panoramę postaw wobec zła:
* Bunt i praca (Rieux): Doktor nie pyta o sens zła, on z nim walczy. To postawa praktyczna – zło trzeba leczyć, a nie o nim filozofować.
* Świecka świętość (Tarrou): Postawa moralisty, który chce żyć tak, by nie być winnym niczyjej śmierci. Zło to dla niego bakcyl, którego każdy ma w sobie i musi go zwalczać.
* Ucieczka (Rambert początkowo): Dziennikarz uważa, że zło go nie dotyczy, chce chronić własne szczęście. Ostatecznie jednak rozumie, że ucieczka przed złem jest moralnie niemożliwa.
* Cynizm (Cottard): Jedyna postać, która cieszy się z dżumy. Zło jest dla niego okazją do wzbogacenia się i uniknięcia kary za dawne winy. To postawa antyludzka.
* Religijna interpretacja (Paneloux): Początkowo widzi w zle karę Bożą, ale pod wpływem cierpienia dziecka zmienia zdanie – zło staje się dla niego tajemnicą, wobec której pozostaje tylko milcząca pomoc potrzebującym.
4. Konteksty
- „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego: Rodion Raskolnikow początkowo uważa, że zło (morderstwo) może służyć dobrym celom. Jego postawa to pycha intelektualna, która zderza się z cierpieniem i sumieniem. Ostatecznie wybiera drogę pokuty, co jest formą buntu przeciwko własnemu złu.
- „Lalka” Bolesława Prusa: Różne postawy wobec zła społecznego (nędzy, zepsucia arystokracji). Wokulski walczy ze złem poprzez pracę i filantropię, natomiast arystokracja przyjmuje postawę obojętności i pychy, nie dostrzegając problemów niższych warstw społecznych.
5. Zakończenie
Dla Camusa zło jest nieusuwalnym elementem świata, ale człowiek nie może mu się poddać. Jedyną drogą jest nieustanna czujność i solidarny sprzeciw, nawet jeśli walka wydaje się beznadziejna.