Kim był Władysław Reymont? Od czeladnika krawieckiego do noblisty
Naprawdę nazywał się Stanisław Władysław Rejment i przez większość młodości nie miał zielonego pojęcia, że kiedykolwiek zostanie pisarzem, a co dopiero laureatem Nagrody Nobla. Był piątym dzieckiem wiejskiego organisty, uczył się krawiectwa, grał w wędrownych teatrzykach pod cudzym nazwiskiem i przez lata żył od pożyczki do pożyczki. Gdyby ktoś powiedział mu w wieku dwudziestu lat, że jego nazwisko trafi kiedyś do wszystkich podręczników szkolnych w Polsce, prawdopodobnie roześmiałby się w twarz.
A jednak tak się stało. Reymont, autor „Chłopów”, epickiej czterotomowej powieści o wsi Lipce, w 1924 roku odebrał literacką Nagrodę Nobla, pokonując w drodze do niej między innymi Thomasa Manna. To on, syn organisty z Kobieli Wielkich, który sam siebie nazywał „nieudacznikiem”, wszedł do panteonu obok Sienkiewicza i Miłosza. Jego historia nie jest opowieścią o geniuszu odkrytym w kolebce. Jest opowieścią o uporze, przypadku i jednym pociągowym wypadku, który zmienił bieg całej jego biografii.
Dziś „Chłopi” to lektura obowiązkowa na maturze, a Reymont bywa przedstawiany jako spokojny, poukładany klasyk. W rzeczywistości był człowiekiem pełnym sprzeczności: rozdartym między marzeniami o teatrze a wolą ojca, między biedą a nagłym bogactwem, między skromnością a mistyfikacją własnego życiorysu. Rok 2025 Senat RP ogłosił Rokiem Władysława Stanisława Reymonta z okazji setnej rocznicy jego śmierci, co pokazuje, że jego postać wciąż intryguje badaczy i czytelników.
Kalendarium życia Reymonta: najważniejsze daty i fakty
| Rok lub okres | Wydarzenie z życia | Wpływ na twórczość i lektury |
|---|---|---|
| 1867 | Narodziny w Kobielach Wielkich jako Stanisław Władysław Rejment, piąte dziecko organisty Józefa Rejmenta | Wiejskie pochodzenie stało się później źródłem materiału do „Chłopów” |
| 1880/1884 | Nauka krawiectwa u szwagra, zdany egzamin czeladniczy | Porzucona ścieżka zawodowa pokazuje wczesny bunt przeciw planom rodziny |
| 1884/1889 | Aktor wędrownych teatrów ogródkowych pod pseudonimem Urbański | Doświadczenia teatralne zainspirowały powieść „Komediantka” z 1896 roku |
| 1897 | Wyjazd do Paryża, zbieranie materiałów z Łodzi do przyszłej powieści | Powstaje „Ziemia obiecana”, obraz bezwzględnego kapitalizmu przemysłowego |
| 1900 | Katastrofa kolejowa we Włochach pod Warszawą, wysokie odszkodowanie od kolei | Niezależność finansowa pozwala poświęcić się wyłącznie pisaniu |
| 1902 | Ślub z Aurelią Szabłowską z domu Szacsznajder w Krakowie | Ustabilizowane życie prywatne sprzyja wieloletniej pracy nad „Chłopami” |
| 1904/1909 | Powstają kolejne części „Chłopów”: Jesień, Zima, Wiosna, Lato | Epopeja wsi Lipce, arcydzieło Młodej Polski i przyszła lektura maturalna |
| 1919 | Podróż do Stanów Zjednoczonych w sprawie pomocy dla odbudowującej się Polski | Świadectwo społecznego zaangażowania pisarza po odzyskaniu niepodległości |
| 1924 | Literacka Nagroda Nobla za „Chłopów” | Międzynarodowe uznanie polskiej epopei chłopskiej |
| 1925 | Śmierć w Warszawie na skutek postępującej choroby serca | Zamyka się jedna z najbarwniejszych biografii polskiej literatury |
Droga życiowa i wielka historia
Chłopski chłopak z Kobieli Wielkich: dzieciństwo, krawiectwo i wędrowny teatr
Ojciec Reymonta, Józef, był organistą i gospodarzem, i marzył, żeby syn poszedł w jego ślady. Władysław jednak od szkoły uciekał jak przed ogniem. Rodzice, widząc że muzyczna kariera raczej mu nie pisana, wysłali go na naukę krawiectwa do szwagra. Chłopak uszył nawet frak na egzamin czeladniczy i zdał go pomyślnie, ale zawodu krawca nigdy tak naprawdę nie wykonywał. W młodości rozważał także wstąpienie do zakonu paulinów w Częstochowie, co pokazuje, jak bardzo szukał wtedy swojego miejsca w świecie.
Zamiast tego przez kilka lat, między 1884 a 1889 rokiem, występował w wędrownych teatrach ogródkowych pod scenicznym pseudonimem Urbański. To był świat prowincjonalnych scen, byle jakich kostiumów i wiecznego braku pieniędzy, ale właśnie te doświadczenia posłużyły mu później jako materiał do powieści „Komediantka”. Równolegle próbował swoich sił jako robotnik i niższy urzędnik na Kolei Warszawsko Wiedeńskiej, pracując między innymi jako dróżnik. Sam pisał o sobie wtedy z gorzką szczerością: „Nie umiem żyć i w tym się streszcza moja niedola, a nie umiem, bo mając talent nie umiem i nie mogę zużytkować go odpowiednio”.
Wypadek, który zmienił wszystko: katastrofa kolejowa i wielkie odszkodowanie
13 lipca 1900 roku pod Warszawą, we Włochach, zderzyły się dwa pociągi Kolei Warszawsko Wiedeńskiej. Zginęło pięć osób, a wśród około czterdziestu rannych znalazł się Reymont. Miał połamane żebra i poważne urazy, lekarze rozpoznali u niego neurastenię pourazową. To, co dla innych byłoby tragedią bez dalszego ciągu, dla niego stało się punktem zwrotnym: kolej wypłaciła mu odszkodowanie w wysokości 38 500 rubli.
Suma ta, choć jak sam żartował „za mało, żeby żyć, a za dużo żeby umrzeć”, wystarczyła, by po raz pierwszy w życiu mógł zająć się wyłącznie pisaniem, nie martwiąc się o codzienny chleb. Część historyków twierdzi, że w uzyskaniu odszkodowania pomogło mu podrasowane zaświadczenie lekarskie, inni badacze, jak Jerzy Rurawski, temu zaprzeczają. Fakty pozostają niejasne do dziś, ale jedno jest pewne: bez tego wypadku „Chłopi” mogliby nigdy nie powstać w takiej formie, w jakiej znamy ich dzisiaj.
Miłość, małżeństwo i życie u boku Aurelii Szabłowskiej
Zanim poznał swoją przyszłą żonę, Reymont przeżywał gorący, korespondencyjny romans z niejaką Wandą Szczukową. Ta relacja zakończyła się mniej więcej w tym samym czasie co wypadek kolejowy. Wkrótce potem w jego życiu pojawiła się Aurelia Szabłowska z domu Szacsznajder, kobieta dobrze wykształcona, grająca na fortepianie i biegła we francuskim, której pierwsze małżeństwo unieważnił dopiero papież Leon XIII. Ślub Reymonta z Aurelią odbył się 15 lipca 1902 roku w krakowskim kościele Karmelitów na Piasku, a w podróż poślubną państwo młodzi wyruszyli do Bretanii we Francji, gdzie powstała spora część „Chłopów”.
Małżeństwo trwało aż do śmierci pisarza, choć nie doczekali się dzieci. Aurelia opiekowała się nim, gdy po wypadku kolejowym zmagał się ze zdrowiem, i towarzyszyła mu w licznych podróżach po Europie. W 1920 roku para kupiła majątek w Kołaczkowie pod Wrześnią, gdzie Reymont pracował po nocach przy lampie naftowej, bo elektryczności tam wtedy jeszcze nie było.
Nobel dla Chłopów: kulisy triumfu i kontrowersje wokół pisarza
Droga do sztokholmskiej nagrody nie była prostą formalnością. W wyścigu o literacki Nobel 1924 roku najpoważniejszym rywalem Reymonta był Stefan Żeromski, uważany wówczas przez wielu za pewniaka. Ostatecznie kapituła doceniła właśnie „Chłopów” za wnikliwy, niemal socjologiczny obraz zamkniętej wiejskiej społeczności, jej obyczajów i rytmu życia zgodnego z porami roku. Reymont pokonał także Thomasa Manna, co w środowisku literackim wywołało niemałe poruszenie.
Sam pisarz reagował na sławę z mieszaniną ironii i niedowierzania. Po ogłoszeniu werdyktu napisał: „Nieznany wczoraj i lekceważony nawet przez rodaków, dzisiaj muszę przybierać pozę i twarz sławnego człowieka. Czy to nie warte śmiechu? Stałem się od razu dumą swojego narodu”. Zły stan zdrowia sprawił, że nie mógł osobiście odebrać nagrody w Sztokholmie, więc zamiast tego pojechał na kurację do Nicei. Po powrocie do kraju zaangażował się w politykę, wstępując do chłopskiej partii PSL „Piast”, co dla twórcy epopei o polskiej wsi było w pewnym sensie zamknięciem koła.
Światopogląd, styl i wielkie tematy twórczości Reymonta
Reymont był realistą z wyraźną domieszką naturalizmu, twórcą na wskroś młodopolskim, choć bez typowego dla epoki zamiłowania do symbolizmu i dekadenckich nastrojów. Historyk literatury Juliusz Kleiner nazwał go „Homerem pracy chłopskiej i wiejskiego bytu”, i trudno o trafniejsze określenie. Reymonta interesowały wielkie, powtarzalne rytmy: rytm pór roku rządzący życiem wsi w „Chłopach”, rytm bezwzględnej machiny kapitalizmu w „Ziemi obiecanej”, rytm pracy i walki o przetrwanie.
W jego prozie nie ma prostego podziału na dobrych i złych. Jak pisał sam autor, nie ma ludzi złych i dobrych, są tylko głupi i mądrzy, a bieda potrafi przekuć człowieka skuteczniej niż kowal żelazo. To spojrzenie, pozbawione moralizatorstwa, czyniło go bliskim czytelnikom, którzy szukali w literaturze czegoś więcej niż pouczeń. Krytyk Stefan Lichański zauważył kiedyś, że z Reymontem łatwo wejść w zażyłość, bo nie ma w nim ani śladu wieszcza, kapłana czy maga, jest po prostu blisko ludzi i ich codzienności.
Najważniejsze cytaty Władysława Reymonta i jak wykorzystać je na maturze
„Nie ma ludzi złych i dobrych, są tylko głupi i mądrzy”.
Komentarz egzaminacyjny: Doskonały cytat do rozprawki o naturze człowieka albo o bohaterach „Chłopów”, którzy rzadko dają się jednoznacznie ocenić moralnie.
„Bieda łacniej przekuwa człowieka niźli kowal żelazo”.
Komentarz egzaminacyjny: Świetnie pasuje do tematów o wpływie warunków materialnych na charakter i wybory bohaterów, na przykład w „Ziemi obiecanej”.
„Prawda nie ma Ojczyzny, przeto bywa traktowana jak włóczęga”.
Komentarz egzaminacyjny: Można go wykorzystać w esejach o roli prawdy i uczciwości w społeczeństwie oraz o losie ludzi mówiących niewygodne rzeczy.
„Życie nie daje nam tego co chcemy, tylko to, co ma dla nas”.
Komentarz egzaminacyjny: Przydatny cytat do rozważań o losie, przypadku i akceptacji rzeczywistości, bliski doświadczeniu życiowemu samego Reymonta.
„Słowa lecą dalej niż chęci, a chęci niż możliwość”.
Komentarz egzaminacyjny: Dobry punkt wyjścia do refleksji o rozdźwięku między deklaracjami a rzeczywistym działaniem, częstym motywie w literaturze realistycznej.
Ciekawostki o Reymoncie, których nie znajdziesz w podręczniku
- Naprawdę nazywał się Stanisław Władysław Rejment i dopiero około 1888 roku zaczął posługiwać się formą „Reymont”. Powody zmiany nazwiska nie są do końca znane, choć część badaczy wiąże ją z niepochlebnymi skojarzeniami słowa „rejmentować” w staropolskiej gwarze.
- Zanim został pisarzem, przez pewien czas współpracował z niemieckim spirytystą i podróżował z nim po Europie jako medium na seansach spirytystycznych.
- Nigdy nie mieszkał w Łodzi, mimo że napisał jedną z najsłynniejszych powieści o tym mieście, „Ziemię obiecaną”. Materiały zbierał podczas krótszych wizyt i wywiadów z fabrykantami.
- Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych opiekował się młodymi polskimi artystami, między innymi Karolem Szymanowskim, i propagował ideę powołania Polskiej Akademii Literatury.
- Fascynował się nowym medium, jakim był film, i uważnie śledził rozwój kinematografii zarówno w Polsce, jak i podczas swoich podróży zagranicznych.
- Za wypadek kolejowy z 1900 roku otrzymał odszkodowanie niemal tak wysokie jak koszt majątku w Oblęgorku, który wcześniej kupiono w darze dla Henryka Sienkiewicza, co dobrze pokazuje skalę tej sumy.
Jak wykorzystać biografię Reymonta na egzaminie z polskiego?
Kontekst biograficzny: Wypadek kolejowy i wynikające z niego odszkodowanie to gotowy przykład na to, jak przypadek i trudne doświadczenie osobiste mogą stać się impulsem do powstania wielkiego dzieła. Można to zestawić z motywem cierpienia jako źródła twórczości, obecnym też u innych pisarzy epoki. Znajomość realiów wsi z dzieciństwa Reymonta tłumaczy z kolei autentyczność i szczegółowość opisów w „Chłopach”, którzy nie są egzotyczną fantazją inteligenta, lecz wynikiem prawdziwej znajomości wiejskiego świata.
Kontekst historyczny i kulturowy: Reymonta warto łączyć z Młodą Polską i jej fascynacją siłą natury oraz prostotą życia ludowego, ale też z pozytywistycznym dziedzictwem realizmu i naturalizmu, które wyraźnie widać w „Ziemi obiecanej”. Na maturze ustnej dobrze sprawdza się porównanie jego spojrzenia na wieś z obrazem miasta przemysłowego, bo pokazuje dwie twarze polskiej rzeczywistości przełomu XIX i XX wieku, dwór i fabrykę, wieś i wielki kapitał.