Kim był Marek Nowakowski?
Gdyby szukać jednego słowa na określenie Marka Nowakowskiego, byłoby nim „warszawiak”. Nie ten z pocztówki, tylko ten z bocznej ulicy, z bazaru, z zadymionej knajpy na przedmieściu. Krytyk Andrzej Makowiecki nazwał go kiedyś pisarzem najwarszawściejszym i trudno o trafniejszy skrót jego całej twórczości. Nowakowski przez ponad pięćdziesiąt lat pisał właściwie jedną, wielką opowieść o mieście i ludziach, którzy oficjalnie w tym mieście nie mieli głosu.
Uczeń polskiej szkoły zna go zwykle z opowiadania „Górą Edek”, ale to tylko wierzchołek znacznie większej całości. Nowakowski był twórcą tzw. małego realizmu, kierunku w prozie powojennej, który zamiast wielkich idei i bohaterów pokazywał zwykłych ludzi z marginesu: złodziei, doliniarzy, straganiarzy, warszawskich cwaniaków mówiących własnym językiem ulicy. Robił to bez moralizowania, z uważnością reportera i czułością kogoś, kto sam wśród tych ludzi dorastał.
Jego pozycję w kanonie lektur szkolnych umacnia jednak coś więcej niż warsztat pisarski. Nowakowski był też świadkiem i uczestnikiem najnowszej historii Polski: opozycjonistą demokratycznym, współzałożycielem podziemnego pisma literackiego, autorem osobistej kroniki stanu wojennego. Jego biografia jest właściwie osobnym rozdziałem historii polskiej inteligencji drugiej połowy dwudziestego wieku.
Kalendarium życia: najważniejsze fakty i daty
| Rok lub okres | Wydarzenie z życia | Wpływ na twórczość i lektury |
|---|---|---|
| 1935 | Urodził się 2 kwietnia we Włochach pod Warszawą, w rodzinie nauczycielskiej (ojciec Antoni, matka Stanisława) | ukształtował się w nim czuły stosunek do warszawskiego przedmieścia i jego mieszkańców, który później opisywał w prozie |
| 1953 do 1958 | Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim (bez ukończenia magisterium), pracował na lotnisku Okęcie, w Związku Młodzieży Polskiej oraz jako górnik dołowy na Śląsku, dwukrotnie trafił do więzienia | dostarczyło mu materiału do opisu ludzi żyjących na granicy prawa i poza systemem |
| 1957 | Zadebiutował opowiadaniem „Kwadratowy” na łamach „Nowej Kultury” | otworzyło drogę do serii zbiorów opowiadań o warszawskim półświatku |
| 1958 | Wydał pierwszy tom opowiadań „Ten stary złodziej” (Czytelnik) | krytyk Henryk Bereza uznał debiut za wydarzenie pierwszoplanowe ówczesnej prozy |
| Koniec lat 60. i lata 70. | Zaangażował się w opozycję demokratyczną, podpisał Memoriał 101, po 1976 roku wspierał represjonowanych robotników Ursusa i Radomia, publikował w paryskiej „Kulturze” pod pseudonimem Seweryn Kwarc | jego proza zaczęła jawnie mierzyć się z absurdami systemu komunistycznego |
| 1977 | Współzakładał niezależny kwartalnik literacki „Zapis” | umocnił swoją pozycję w drugim obiegu wydawniczym |
| 1982 i 1983 | Podczas stanu wojennego spisywał relacje ludzi na ulicach, z czego powstał dwutomowy „Raport o stanie wojennym” | książka otrzymała Nagrodę Kulturalną Solidarności oraz Nagrodę Wolności francuskiego PEN Clubu |
| 2014 | Zmarł 16 maja w Warszawie, pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach | zamknął ponad pięćdziesięcioletnią karierę jednego z najpłodniejszych powojennych prozaików polskich |
Droga życiowa i wielka historia
Dzieciństwo, młodość i edukacja
Marek Krzysztof Nowakowski urodził się 2 kwietnia 1935 roku w podwarszawskich Włochach, wtedy jeszcze osobnej miejscowości, dopiero od 1951 roku dzielnicy Warszawy. Dorastał w domu, w którym nauka miała rangę niemal świętą. Jego ojciec Antoni był kierownikiem miejscowej szkoły powszechnej i uczył matematyki, matka Stanisława uczyła w tej samej szkole języka polskiego. Sam Nowakowski wspominał po latach, że rodzice traktowali szkołę jako coś ważniejszego od zarobku i domowego wygodnictwa.
Chłopiec jednak nie poszedł w ich ślady posłuszeństwa. We Włochach wcześnie nauczył się pływać w miejscowych glinankach, chodził na wagary, jeździł kolejką EKD do Warszawy w poszukiwaniu przygód, a alkohol i papierosy poznał znacznie wcześniej niż jego rówieśnicy z porządnych domów. To właśnie wtedy zaczął intensywnie obserwować ludzi z marginesu, tak zwany lumpenproletariat swojego miasteczka, który zafascynował go na całe życie jako środowisko ludzi wolnych, mających swój własny, barwny język.
Przerwał naukę w szkole średniej i przez pewien czas pracował na lotnisku Okęcie oraz w strukturach Związku Młodzieży Polskiej. Ten epizod młodzieżowego zaangażowania w ideologię komunistyczną sam później oceniał krytycznie, choć rzadko wracał do niego wprost w publicznych wypowiedziach. W latach 1953 i 1958 studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, lecz nigdy nie obronił pracy magisterskiej ani nie zrobił kariery prawniczej. W tym samym okresie pracował jako górnik dołowy w kopalni Rybnickiego Zjednoczenia Węglowego, a w młodości dwukrotnie trafił do więzienia, w tym do obozu pracy przy ulicy Anielewicza w Warszawie, znanego jako Gęsiówka.
Uwikłanie w historię, działalność i podróże
Debiut literacki Nowakowskiego to opowiadanie „Kwadratowy”, opublikowane w 1957 roku w „Nowej Kulturze”. Rok później ukazał się jego pierwszy zbiór, „Ten stary złodziej”, w którym krytyk Henryk Bereza dostrzegł w pełni ukształtowany, oryginalny świat pisarski. Kolejny tom, „Benek Kwiaciarz” z 1961 roku, potwierdził, że autora najbardziej interesują ludzie żyjący na granicy prawa, wśród których czuł się bliżej wolności niż w oficjalnym, poprawnym społeczeństwie.
Od końca lat sześćdziesiątych Nowakowski coraz mocniej angażował się w działalność opozycyjną. Podpisał Memoriał 101, sprzeciwiający się planowanym przez władze zmianom w konstytucji, a po wydarzeniach czerwca 1976 roku stanął w obronie represjonowanych robotników Ursusa i Radomia. W latach siedemdziesiątych publikował teksty w paryskiej „Kulturze” pod pseudonimem Seweryn Kwarc, a w 1977 roku współzakładał podziemny kwartalnik literacki „Zapis”, jedno z ważniejszych pism drugiego obiegu.
Gdy w grudniu 1981 roku wprowadzono stan wojenny, Nowakowskiego ogarnęła, jak sam to określał, reporterska gorączka. Chodził po mieście, słuchał ludzi, notował ich historie. Owocem tej pracy był dwutomowy „Raport o stanie wojennym” (części z 1982 i 1983 roku), uhonorowany Nagrodą Kulturalną Solidarności oraz Nagrodą Wolności francuskiego PEN Clubu. W 1984 roku pisarz został aresztowany, a jego opozycyjna aktywność przypłaciła go kolejnymi wyróżnieniami środowisk emigracyjnych, między innymi Nagrodą Związku Pisarzy Polskich Na Obczyźnie oraz Nagrodą Fundacji Alfreda Jurzykowskiego.
Po przemianach ustrojowych Nowakowski nie odciął się od aktualności. Obserwował nową, kapitalistyczną Polskę z tą samą uważnością co PRL, opisując ją, jak sam ujmował, jako wielki bazar, na którym wszystko ma swoją cenę. W kolejnych dekadach otrzymał między innymi Nagrodę Literacką im. Władysława Reymonta (2002), nominację do Nagrody Literackiej Nike za powieść „Empire” (2002), Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2006), Odznakę Honorową ZAiKS (2009) oraz Nagrodę Literacką miasta stołecznego Warszawy w kategorii Warszawski Twórca (2010). Pośmiertnie, w 2021 roku, odznaczono go Krzyżem Wolności i Solidarności.
Życie prywatne, miłości i dramaty
Nowakowski przez lata bywał zestawiany z Markiem Hłasko, innym buntownikiem powojennej prozy piszącym o ludziach z marginesu. Sam pisarz źle znosił te porównania, a jego żona Jolanta Nowakowska, z zawodu adwokatka, wspominała po latach, że uważał je za krzywdzące. Według niej Nowakowski patrzył na rzeczywistość głębiej i bardziej psychologicznie niż Hłasko, który budował swoje historie wokół wątków miłosnych na wzór amerykańskiej prozy Hemingwaya.
Prywatnie Nowakowski był mężem Jolanty oraz ojcem Idy Nowakowskiej, aktorki i tancerki. Choć w publicznych wypowiedziach rzadko odsłaniał szczegóły życia rodzinnego, w twórczości cenił przede wszystkim wartości, które trudno było zachować w zdeprawowanym, jak to nazywał, świecie: prawdziwą przyjaźń, wierność sprawie oraz męstwo. Twierdził też, że od początku pisze właściwie jedną książkę, tylko w wielu wariantach, co dobrze oddaje spójność jego całej, rozbudowanej twórczości.
Światopogląd, styl i główne idee twórczości
Nowakowski wyznawał estetykę tak zwanego małego realizmu, czyli prozy skupionej na jednostkowym, konkretnym doświadczeniu zamiast na wielkich ideach i uogólnieniach. Jego bohaterami byli złodzieje, paserzy, prostytutki, doliniarze i inni mieszkańcy marginesu, których opisywał bez pouczania czytelnika, za to z ogromną wrażliwością na ich język i sposób bycia. To właśnie warszawska gwara, którą nazywał językiem cwaniaków, była dla niego równie ważnym tworzywem jak fabuła.
Styl Nowakowskiego wyróżniał się oszczędnością środków i mistrzostwem krótkiej formy. Pisarz był przede wszystkim autorem opowiadań, choć tworzył także mikropowieści (na przykład „Robaki” czy „Trampolina”) oraz powieści pełnowymiarowe. W latach osiemdziesiątych jego twórczość wyraźnie zwróciła się w stronę dokumentu: reportaż i osobista relacja z czasu stanu wojennego zajęły miejsce dawnych, gawędziarskich opowieści o warszawskim półświatku.
Powracające motywy jego prozy to bunt jednostki wobec systemu, solidarność ludzi z marginesu, mit dawnej, znikającej Warszawy oraz rozliczenie z absurdami komunizmu, a później z absurdami nowej, kapitalistycznej rzeczywistości. Nowakowski uważał, że miasto samo w sobie mówi i wystarczy je uważnie słuchać, a rola pisarza polega właśnie na takim słuchaniu i przekładaniu usłyszanego na literaturę.
Najważniejsze cytaty i myśli autora
„Myślę, że od początku piszę wciąż jedną książkę, tylko w wielu wariantach”.
Komentarz egzaminacyjny: Ten cytat świetnie ilustruje spójność tematyczną całej twórczości Nowakowskiego. Można się nim posłużyć w rozprawce o jedności artystycznej wizji pisarza.
„Pisanie jako obrona. Odpowiedź na atak. Strefa wolności. Tylko moje”.
Komentarz egzaminacyjny: Fragment z „Nekropolis” pokazuje, jak pisarz rozumiał samą funkcję literatury. Dobrze sprawdzi się w pracy o roli twórczości w obronie tożsamości jednostki.
„To była moja druga enklawa wolności, pisanie”.
Komentarz egzaminacyjny: Cytat z wywiadu można wykorzystać, mówiąc o motywie wolności twórczej w kontraście z ograniczeniami systemu politycznego.
„Mówił czystą warszawską cwaniacką gwarą, językiem starych, prostych warszawiaków”.
Komentarz egzaminacyjny: Ta wypowiedź o jednym z pierwowzorów bohaterów dobrze ilustruje, jak Nowakowski czerpał język bezpośrednio z ulicy. Warto przywołać ją, omawiając stylizację językową w jego prozie.
Ciekawostki i mało znane fakty
- Zanim zaczął pisać, przez pewien czas działał w Związku Młodzieży Polskiej, czyli w oficjalnej organizacji młodzieżowej PRL, z czego później sam się wycofał i tego okresu raczej nie eksponował.
- W młodości pracował fizycznie jako górnik dołowy w kopalni na Śląsku, co było doświadczeniem zupełnie innym od życia warszawskiego inteligenta.
- W latach siedemdziesiątych publikował w paryskiej „Kulturze” pod pseudonimem Seweryn Kwarc, ukrywając prawdziwe autorstwo tekstów przed cenzurą.
- Studiów prawniczych na Uniwersytecie Warszawskim nigdy nie ukończył formalnie, choć uczęszczał na nie przez pięć lat.
- Był aktorem i scenarzystą filmowym, współtworzył scenariusze między innymi do filmów „Meta” oraz „Prognoza pogody”.
- Na jego pogrzebie w 2014 roku, na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, zagrał i zaśpiewał Muniek Staszczyk z zespołu T.Love, przyjaciel i sąsiad pisarza z Włoch pod Warszawą.
Jak wykorzystać biografię Marka Nowakowskiego na egzaminie?
Kontekst biograficzny: Doświadczenie dorastania na przedmieściu, wśród ludzi z marginesu prawa, tłumaczy, dlaczego Nowakowski w swoich opowiadaniach (na przykład w „Górą Edek”) tak dokładnie i bez moralizowania oddawał psychikę oraz język bohaterów spoza oficjalnego społeczeństwa. Warto łączyć jego biografię z motywem buntu przeciwko systemowi oraz z tematem solidarności ludzi wykluczonych.
Kontekst historyczny i kulturowy: Nowakowski to dobry punkt odniesienia przy omawianiu opozycji demokratycznej w PRL, drugiego obiegu wydawniczego (pismo „Zapis”) oraz literatury dokumentującej stan wojenny. Jego „Raport o stanie wojennym” można przywołać obok innych świadectw epoki, gdy w pracy maturalnej pojawia się temat literatury jako świadectwa historii najnowszej.