Gustaw Herling-Grudziński

Świadek, który przeżył Gułag, zanim świat o nim usłyszał

Zanim Aleksandr Sołżenicyn opisał radziecki system obozów w „Archipelagu Gułag”, zanim świat w ogóle nauczył się tego słowa, młody Polak z Kielc zdążył już przejść przez sowiecki łagier i spisać o nim książkę. Gustaw Herling Grudziński miał dwadzieścia jeden lat, gdy trafił do obozu w Jercewie, i niecałe trzydzieści dwa, gdy jego „Inny świat” ukazał się po angielsku z przedmową samego Bertranda Russella. To właśnie dzięki niemu Zachód jeszcze przed erą zimnej wojny mógł przeczytać z pierwszej ręki, czym naprawdę był sowiecki system pracy przymusowej.

Jego życiorys czyta się jak scenariusz filmu wojennego, tyle że każdy szczegół jest prawdziwy: konspiracja w okupowanej Warszawie, aresztowanie przez NKWD, dwa lata katorgi za kołem podbiegunowym, ucieczka z armią generała Andersa przez cały Bliski Wschód aż do Włoch, bitwa o Monte Cassino i wreszcie emigracyjne życie w Neapolu, gdzie spędził czterdzieści pięć lat, choć jak sam przyznawał, długo nie potrafił polubić tego miasta.

Dla polskiej szkoły Herling Grudziński jest ważny nie tylko jako autor jednej z najważniejszych lektur o totalitaryzmie. Jego biografia pokazuje coś, czego nie da się wyczytać z samego tekstu „Innego świata”: że pisanie o cierpieniu z absolutnym zachowaniem wartości moralnych, bez cynizmu i bez taniej litości, było dla niego nie literackim wyborem, lecz życiową koniecznością.

Fakty i daty: droga od Kielc do Neapolu

Kielce, konspiracja i pierwsza ucieczka na Zachód

Gustaw Herling Grudziński urodził się 20 maja 1919 roku w Kielcach jako syn Jakuba Herlinga Grudzińskiego i Doroty z Bryczkowskich, w spolonizowanej rodzinie żydowskiej, część czasu spędzającej też w pobliskich Skrzelczycach. Ukończył gimnazjum imienia Mikołaja Reja w Kielcach, a w latach 1937 do 1939 studiował polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował już jako nastolatek, publikując reportaże w czasopiśmie „Kuźnia Młodych”, a potem teksty w takich pismach jak „Ateneum” czy „Pion”.

Kiedy wybuchła wojna, nie trafił do regularnej armii, ale niemal natychmiast zaangażował się w konspirację. Już 15 października 1939 roku, wraz z grupą przyjaciół, współtworzył Polską Ludową Akcję Niepodległościową, jedną z pierwszych organizacji podziemnych w okupowanej Polsce, w której przez dwa miesiące pełnił funkcję szefa sztabu. Jako emisariusz tej organizacji wyruszył przez Lwów i Grodno w stronę Litwy, by poinformować kraje zachodnie o tym, co naprawdę dzieje się pod niemiecką okupacją. To właśnie ta misja miała go doprowadzić prosto w ręce NKWD.

Jercewo: dwa lata w innym świecie

W marcu 1940 roku wynajęci przez Herlinga Grudzińskiego przewodnicy, którzy mieli pomóc mu przekroczyć granicę litewską, okazali się współpracować z sowiecką policją polityczną. Został aresztowany zaraz po opuszczeniu Grodna, oskarżony o szpiegostwo na rzecz Niemiec i skazany na pięć lat obozu pracy. Przez więzienia w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie trafił ostatecznie do łagru w Jercewie koło Archangielska nad Morzem Białym, gdzie pracował między innymi jako tragarz w bazie żywnościowej oraz przy karczowaniu lasu w warunkach skrajnego zimna i permanentnego głodu.

Gdy latem 1941 roku Polska i Związek Radziecki podpisały układ Sikorski Majski, na mocy którego polscy więźniowie mieli odzyskać wolność, władze obozu przez wiele miesięcy zwyczajnie ignorowały ten fakt. Wycieńczony chorobami i głodem Herling Grudziński zdecydował się na desperacki krok: rozpoczął głodówkę protestacyjną. Dopiero ten dramatyczny gest przyniósł skutek. 20 stycznia 1942 roku opuścił łagier, a 12 marca dotarł do miejscowości Ługowoje, gdzie formowała się Armia Polska generała Władysława Andersa. Te dwa lata w Jercewie stały się później materiałem na „Inny świat”, książkę, która według wielu badaczy literatury jest jednym z najwcześniejszych i najbardziej przenikliwych świadectw systemu Gułagu spisanych przez byłego więźnia.

Monte Cassino i droga przez wojnę do wolności

Wraz z Armią Andersa Herling Grudziński przeszedł niemal całą trasę tej niezwykłej wojennej odysei: z terenów Związku Radzieckiego przez Bliski Wschód, gdzie w Iraku poznał swoją późniejszą pierwszą żonę Krystynę Stojanowską, aż po Włochy. W 1943 roku zaprzyjaźnił się z Józefem Czapskim i Jerzym Giedroyciem, dwoma postaciami, które odegrają kluczową rolę w jego dalszym życiu literackim. Jako radiotelegrafista 3 Dywizji Strzelców Karpackich wziął udział w bitwie o Monte Cassino w maju 1944 roku, za co otrzymał Order Virtuti Militari. Sam wspominał później, że on i jego koledzy bardzo chcieli wziąć udział w tej bitwie, bo mieli ogromną potrzebę bicia się z Niemcami po latach upokorzeń.

To właśnie w 1944 roku, wkrótce po zdobyciu Neapolu przez aliantów, młody żołnierz odwiedził willę Tritone w Sorrento, gdzie mieszkał wybitny włoski filozof Benedetto Croce wraz z rodziną. Poznał tam jego córkę, Lidię. Nikt wtedy jeszcze nie przypuszczał, że to przypadkowe spotkanie za jedenaście lat odmieni całe jego życie.

Dwie żony, dwie tragedie i Neapol jako dom

Po wojnie Herling Grudziński ożenił się z poznaną w Iraku Krystyną Stojanowską, malarką, która próbowała utrzymać się z pozowania jako modelka w trudnych warunkach powojennej emigracji. Małżeństwo, jak sam później wspominał, było wielką miłością jego życia, ale skończyło się tragedią. Gdy w 1952 roku przeniósł się do Monachium, by objąć pracę w Radiu Wolna Europa, wkrótce potem Krystyna popełniła samobójstwo. Pisarz zapadł wtedy na ciężką depresję i, jak sam przyznawał, zaczął pić, żeby w ogóle móc dalej pracować.

To właśnie w tym najtrudniejszym momencie życia z pomocą przyszła Lidia Croce, którą poznał jeszcze w Sorrento. Była już po rozwodzie z pierwszym mężem i miała syna, Giulia. Pobrali się w Londynie w 1954 roku, mieszkali jeszcze przez pewien czas w Monachium, gdzie urodził się ich syn Benedetto, a w listopadzie 1955 roku na stałe przeprowadzili się do Neapolu, rodzinnego miasta Lidii. Tam przyszła na świat ich córka, Marta. Lidia, córka jednego z najważniejszych filozofów włoskich dwudziestego wieku, przez resztę życia pełniła rolę nie tylko żony, ale i redaktorki oraz archiwistki twórczości męża, co pozwoliło mu w pełni oddać się pisaniu. Sam pisarz przyznawał, że Neapol długo był dla niego miastem obcym i przykrym, i dopiero z czasem, wraz z upływem lat, nauczył się je naprawdę kochać.

Pisarz sumienia: styl, idee i „Kultura” paryska

Herling Grudziński całą twórczością udowadniał jedną, niezmienną tezę: że wartości moralne mają charakter absolutny i nie wolno ich relatywizować ze względu na skrajność warunków, w jakich znalazł się człowiek. Sprzeciwiał się poglądowi, jakoby zachowanie więźnia obozu można było oceniać tymi samymi miarami co postępowanie człowieka wolnego. Ta postawa, widoczna już w „Innym świecie”, stała się fundamentem całej jego eseistyki, aż po wielotomowy „Dziennik pisany nocą”, który publikował na łamach paryskiej „Kultury” od 1971 roku.

Od 1947 roku był współtwórcą tego pisma razem z Jerzym Giedroyciem, ponoć nawet sam wymyślił jego tytuł. Przez dziesięciolecia „Kultura” pozostawała najważniejszą trybuną wolnej myśli polskiej emigracji, a Herling Grudziński jednym z jej filarów, choć w 1996 roku jego drogi z Giedroyciem ostatecznie się rozeszły. Jego utwory były w Polsce zakazane przez cenzurę aż do 1988 roku i krążyły wyłącznie w drugim obiegu, co samo w sobie pokazuje, jak wielkim zagrożeniem dla władzy komunistycznej było jego bezkompromisowe świadectwo. Styl jego prozy wyróżnia chłodny, precyzyjny dystans połączony z głęboką empatią, a wśród najważniejszych motywów jego twórczości znajdują się: godność człowieka w obliczu systemu totalitarnego, granice moralności w warunkach ekstremalnych, samotność emigranta oraz nieustanne rozliczanie się z pamięcią o dwudziestym wieku.

Zdania, które zostają na dłużej

„Przekonałem się wielokrotnie, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach.”

Komentarz egzaminacyjny: To centralna teza „Innego świata”, doskonała do rozprawki o granicach moralnej oceny ludzkich zachowań w warunkach ekstremalnych, na przykład w obozie czy łagrze.

„Człowiek nie może żyć, nie wiedząc, po co żyje.”

Komentarz egzaminacyjny: Krótkie, uniwersalne zdanie z „Innego świata”, świetnie sprawdzi się jako motto rozważań o sensie ludzkiej egzystencji w skrajnie trudnych warunkach.

„Nie ma Zła, skradającego się podstępnie z oddali, poza granicami Dobra.”

Komentarz egzaminacyjny: Ta myśl z eseistyki Herlinga Grudzińskiego dobrze ilustruje temat cienkiej granicy między dobrem a złem w naturze ludzkiej, ważny motyw w rozprawkach maturalnych.

„Jestem zdania, że istnieje pewna nieprzekraczalna granica tego, co wolno ludziom powiedzieć o ludziach.”

Komentarz egzaminacyjny: Zdanie to warto przywołać przy pytaniu o etyczne granice literatury faktu i o odpowiedzialność pisarza piszącego o cudzym cierpieniu.

Fakty, o których nie usłyszysz na lekcji

• Zanim trafił do łagru, przez dwa miesiące pełnił funkcję szefa sztabu jednej z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych, choć miał wtedy zaledwie dwadzieścia lat.
• Z Jercewa wyszedł na wolność dopiero po tym, jak rozpoczął dramatyczną głodówkę protestacyjną, bo władze obozu przez wiele miesięcy ignorowały układ Sikorski Majski.
• Angielskie wydanie „Innego świata” z 1951 roku opatrzył przedmową sam Bertrand Russell, jeden z najważniejszych filozofów dwudziestego wieku.
• Jego drugą żonę, Lidię, poznał przypadkiem jako żołnierz odwiedzający willę jej ojca, słynnego filozofa Benedetta Crocego, w Sorrento tuż po zdobyciu Neapolu.
• Choć spędził w Neapolu czterdzieści pięć lat, przez długi czas otwarcie przyznawał, że nie znosi tego miasta, i dopiero z wiekiem odnalazł w nim swoje miejsce.
• Prawa autora do publikowania w Polsce odzyskał dopiero w 1988 roku, przez całe dziesięciolecia jego książki krążyły w kraju wyłącznie w drugim obiegu.

Herling Grudziński, Sołżenicyn, Szałamow: trzej kronikarze Gułagu

Warto zestawić Herlinga Grudzińskiego z dwoma innymi wielkimi świadkami radzieckiego systemu obozów pracy, bo dopiero na tym tle widać, jak wyjątkowe było jego świadectwo. Aleksandr Sołżenicyn w monumentalnym „Archipelagu Gułag” i w „Jednym dniu Iwana Denisowicza” opisał system łagrowy z perspektywy Rosjanina, który przeżył go znacznie później, już w latach powojennych i po śmierci Stalina, gdy temat ten stopniowo zaczynał przenikać do świadomości Zachodu. Warłam Szałamow w „Opowiadaniach kołymskich” poszedł jeszcze dalej w swoim minimalizmie, opisując Kołymę zdaniami tak oszczędnymi, że niemal pozbawionymi emocji, jakby sam język został wyniszczony przez obóz równie mocno jak ludzkie ciało.

Herling Grudziński wyprzedził ich obu. Pisał o Jercewie już na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, w czasach, gdy na Zachodzie temat sowieckich łagrów był politycznie niewygodny, a niejeden wydawca odmawiał publikacji „Innego świata” w obawie przed konfliktem z ideologicznymi sympatykami Związku Radzieckiego. W odróżnieniu od Szałamowa, który dokumentował obóz z perspektywy człowieka w nim zmiażdżonego, Herling Grudziński konsekwentnie bronił tezy, że nawet w najbardziej nieludzkich warunkach człowiek zachowuje zdolność do moralnego wyboru. Dla maturzysty to zestawienie jest cennym argumentem, że polska literatura łagrowa nie tylko dorównywała najważniejszym głosom literatury światowej na ten temat, ale w wielu aspektach wyprzedzała je chronologicznie i etycznie.

Jak wykorzystać tę biografię na maturze?

Kontekst biograficzny: Osobiste doświadczenie aresztowania przez NKWD i dwóch lat katorgi w Jercewie tłumaczy bezpośrednio, skąd w „Innym świecie” bierze się tak drobiazgowa, dokumentalna wiedza o mechanizmach obozu pracy oraz dlaczego narrator konsekwentnie odmawia usprawiedliwiania okrucieństwa warunkami zewnętrznymi. Śmierć pierwszej żony i wieloletnia emigracja tłumaczą z kolei powracający w jego eseistyce motyw samotności oraz nieustannego rozrachunku z pamięcią.

Kontekst historyczny i kulturowy: Na maturze warto łączyć Herlinga Grudzińskiego z szerszym nurtem literatury łagrowej i obozowej, obejmującym Tadeusza Borowskiego, Aleksandra Sołżenicyna czy Warłama Szałamowa, a także z historią paryskiej „Kultury” jako najważniejszej instytucji polskiej emigracji niepodległościowej. Dobrym punktem odniesienia jest również porównanie jego postawy moralnego absolutyzmu z relatywizmem etycznym, jaki w skrajnych warunkach obozowych opisywał Tadeusz Borowski, co daje gotowy materiał na rozprawkę porównawczą o różnych strategiach opisywania totalitarnego zła.