Fiodor Dostojewski

Kim był Fiodor Dostojewski i dlaczego wciąż go czytamy?

Gdyby ktoś zapytał, który pisarz najlepiej zajrzał człowiekowi do środka, wielu polonistów bez wahania wskaże właśnie jego. Fiodor Dostojewski nie opisywał ludzi z bezpiecznego dystansu. Wchodził w ich lęki, obsesje i moralne rozterki tak głęboko, że jego bohaterowie potrafią przerazić czytelnika bardziej niż niejeden horror. Nic dziwnego, że Raskolnikow z „Zbrodni i kary” to dziś postać równie rozpoznawalna jak Hamlet czy Faust.

To, co czyni jego biografię wyjątkową, to fakt, że sam przeżył niemal wszystko, o czym pisał. Stał przed plutonem egzekucyjnym. Spędził lata w katordze wśród mordercy i złodziei. Tracił pieniądze przy stole do ruletki szybciej, niż zarabiał je piórem. Chorował na epilepsję, grzebał najbliższych i uciekał przed wierzycielami po całej Europie. Kiedy czyta się jego powieści, trudno oprzeć się wrażeniu, że każda z nich jest fragmentem rozliczenia z własnym życiem.

Dla polskiej szkoły Dostojewski jest ważny z jeszcze jednego powodu. Jego twórczość otworzyła drogę literaturze psychologicznej XX wieku, a echa jego pytań o winę, wolność i sens cierpienia słychać później u Kafki, Camusa czy w polskiej prozie powojennej. Znajomość jego biografii pozwala zrozumieć, skąd bierze się ta wyjątkowa intensywność jego prozy i dlaczego tak dobrze sprawdza się jako kontekst na maturze.

Kalendarium życia: najważniejsze fakty i daty

Droga życiowa i wielka historia

Dzieciństwo, młodość i edukacja

Fiodor Michajłowicz Dostojewski przyszedł na świat 11 listopada 1821 roku w Moskwie jako drugie z ośmiorga dzieci Michaiła Dostojewskiego, ordynatora w Szpitalu Maryjskim dla Ubogich, oraz Marii z domu Nieczajewej. Rodzina mieszkała na terenie szpitala, więc mały Fiodor od najmłodszych lat oglądał choroby, biedę i ludzką rozpacz z bliska. Ten obraz zostanie z nim na zawsze i wróci później w jego powieściach, w których nędza nigdy nie jest abstrakcją, tylko konkretnym zapachem klatki schodowej i konkretną twarzą.

Ojciec był człowiekiem surowym i porywczym, matka delikatną i wrażliwą miłośniczką muzyki oraz poezji. Ten kontrast między dwojgiem rodziców, jak wspominał sam pisarz, ukształtował jego wczesne spojrzenie na świat pełen sprzeczności. W 1837 roku, gdy Fiodor miał piętnaście lat, zmarła jego matka. Ojciec wysłał go wraz z bratem Michaiłem do Petersburga, do Głównej Szkoły Inżynieryjnej. Był to wybór praktyczny, nie sercowy: rodzina liczyła na stabilną karierę wojskową dla syna, który tymczasem czytał Puszkina, Schillera i Balzaka pod ławką.

Szkołę ukończył w 1843 roku w stopniu podporucznika, ale mundur nosił krótko. Rok później zrezygnował ze służby, by w pełni oddać się pisaniu. Rodzina uznała to niemal za skandal. Debiutancka powieść epistolarna „Biedni ludzie”, wydana w 1846 roku, szybko udowodniła, że była to najlepsza decyzja jego życia. Wpływowy krytyk Wissarion Bieliński przyjął ją entuzjastycznie i nazwał młodego autora „nowym Gogolem”, co w ówczesnej Rosji było równoznaczne z przepustką do literackiego panteonu.

Uwikłanie w historię: katorga, wojsko i zesłanie

Sława nie trwała długo w spokoju. Pod koniec lat czterdziestych Dostojewski zaczął uczęszczać na spotkania koła Pietraszewskiego, grupy młodej inteligencji dyskutującej o reformach społecznych, zniesieniu poddaństwa i wolności słowa. W carskiej Rosji Mikołaja I same rozmowy o takich tematach uchodziły za działalność wywrotową. Wiosną 1849 roku wszyscy uczestnicy zebrań zostali aresztowani i osadzeni w Twierdzy Pietropawłowskiej.

Po miesiącach śledztwa zapadł wyrok: kara śmierci przez rozstrzelanie. 22 grudnia 1849 roku Dostojewski stał już na placu Siemionowskim w Petersburgu, ubrany w białą koszulę skazańca, przywiązany do słupa, patrząc w lufy karabinów plutonu egzekucyjnego. W ostatniej możliwej chwili nadjechał carski goniec z wiadomością o ułaskawieniu. Cała egzekucja była w rzeczywistości zaplanowaną wcześniej przez władze formą psychologicznej tortury. Jeden ze skazanych oszalał na miejscu z przerażenia. Dostojewski przeżył, ale coś w nim pękło i już nigdy się nie zrosło po staremu: od tamtej chwili każda jego powieść nosi ślad człowieka, który dosłownie zajrzał śmierci w oczy.

Wyrok zamieniono na cztery lata katorgi w twierdzy w Omsku, a następnie przymusową służbę wojskową jako szeregowiec w Semipałatyńsku. W obozie karnym, wśród mordercy, złodziei i chłopskich buntowników, Dostojewski po raz pierwszy zetknął się z rosyjskim ludem w jego najsurowszej, nieupiększonej postaci. To właśnie tam, w skrajnie ciężkich warunkach, u pisarza rozwinęła się epilepsja, choroba, która towarzyszyła mu już do końca życia i którą później obdarzył kilku swoich najsłynniejszych bohaterów, choćby księcia Myszkina z „Idioty”.

Życie prywatne, miłości i dramaty

Podczas służby w Semipałatyńsku Dostojewski poznał Marię Dmitriewnę Isajewą, wdowę po miejscowym urzędniku. Pobrali się w 1857 roku, ale małżeństwo od początku było trudne. Maria źle znosiła jego chorobę i napady padaczkowe, a wspólne życie naznaczały bieda i wzajemne żale. Kiedy w 1864 roku Maria zmarła na gruźlicę, kilka miesięcy wcześniej zmarł też jego ukochany brat Michaił, z którym prowadził czasopisma „Wriemia” i „Epocha”. Dostojewski przejął długi po zamkniętym piśmie brata i znalazł się w finansowej przepaści.

To właśnie wtedy, w połowie lat sześćdziesiątych, ujawniła się jego druga wielka słabość: hazard. Podczas podróży po Europie w towarzystwie młodej kochanki Apolinarii Suslowej odwiedzał kasyna w Wiesbaden i Baden Baden, przegrywając pieniądze szybciej, niż był w stanie je zdobyć. Z tej desperackiej sytuacji finansowej narodził się jeden z najbardziej niezwykłych epizodów w historii literatury. Wydawca Fiodor Stellowski zaproponował mu skrajnie niekorzystną umowę: jeśli do 1 listopada 1866 roku nie dostarczy nowej powieści, straci prawa do wszystkich swoich dotychczasowych dzieł na dziewięć lat. Dostojewski, pracując na ostatnią chwilę, zatrudnił dwudziestoletnią stenografkę Annę Grigoriewnę Snitkinę i w ciągu zaledwie dwudziestu sześciu dni podyktował jej całą powieść „Gracz”. Termin dotrzymano dosłownie w ostatniej chwili.

Współpraca przerodziła się w uczucie. 15 lutego 1867 roku, w wieku czterdziestu pięciu lat, Dostojewski poślubił dwudziestoletnią Annę. To małżeństwo, mimo dużej różnicy wieku i początkowych obaw rodziny Anny, okazało się najszczęśliwszym okresem jego życia. Anna nie tylko akceptowała jego trudny charakter i nawroty hazardu, ale wzięła też na siebie zarządzanie finansami i wydawaniem jego książek, dzięki czemu Dostojewski po raz pierwszy w życiu poczuł się bezpiecznie. Para spędziła kilka lat za granicą, uciekając przed wierzycielami, a w 1868 roku przeżyła tragedię śmierci trzymiesięcznej córki Zofii. Kolejne dzieci, które przyszły na świat w następnych latach, przyniosły jednak rodzinie upragnioną stabilizację.

Światopogląd, styl i główne idee twórczości

Dostojewski był głęboko wierzącym prawosławnym chrześcijaninem, choć jego wiara nigdy nie była naiwna ani łatwa. Przeciwnie, całe jego pisarstwo to nieustanne mierzenie się z pytaniem, jak pogodzić istnienie dobrego Boga z ogromem ludzkiego cierpienia i zła. Sprzeciwiał się modnym w ówczesnej Rosji ideom nihilizmu i ślepej wiary w naukowy postęp, uważając, że bez duchowego fundamentu człowiek prędzej czy później zamieni się w potwora usprawiedliwiającego zbrodnię chłodną kalkulacją.

Jego styl pisarski wyróżniał się na tle epoki niezwykłą polifonicznością, jak nazwał to później rosyjski teoretyk literatury Michaił Bachtin. W jego powieściach żaden głos, nawet głos najbardziej odrażającego bohatera, nie jest traktowany jako z góry przegrany. Każda postać dostaje szansę, by bronić swojej racji z pełną siłą przekonania, dzięki czemu czytelnik sam musi zmierzyć się z moralnym dylematem, zamiast biernie przyjąć gotową ocenę autora.

Do najważniejszych motywów jego twórczości należą: cierpienie jako droga do oczyszczenia i odkupienia, granice ludzkiej wolności i odpowiedzialność za własne czyny, konflikt między rozumem a wiarą, a także figura „wielkiego grzesznika”, który przez zbrodnię i upadek zmierza ostatecznie ku odkupieniu. To właśnie te wątki sprawiają, że jego powieści, choć powstały w carskiej Rosji, wciąż mówią coś istotnego o współczesnym człowieku.

Najważniejsze cytaty i myśli autora

„Piękno zbawi świat.”

Komentarz egzaminacyjny: Cytat z „Idioty” świetnie sprawdza się w rozprawkach o roli sztuki i estetyki w życiu człowieka, zwłaszcza gdy zestawimy go z pytaniem, czy piękno rzeczywiście może mieć moc moralną.

„Jeżeli nie ma Boga, to wszystko jest dozwolone.”

Komentarz egzaminacyjny: Myśl przypisywana Iwanowi Karamazowowi z „Braci Karamazow” to doskonały punkt wyjścia do rozważań o źródłach moralności i granicach ludzkiej wolności we współczesnych dyskusjach etycznych.

„Cierpienie i ból nieodłącznie towarzyszą szerokim horyzontom myślowym i głęboko współczującemu sercu.”

Komentarz egzaminacyjny: Cytat ze „Zbrodni i kary” warto przywołać przy temacie cierpienia jako drogi do wewnętrznego rozwoju bohatera, na przykład w kontekście przemiany Raskolnikowa.

„Bez cierpienia nie zrozumie się szczęścia.”

Komentarz egzaminacyjny: Krótka, mocna sentencja, idealna jako motto rozprawki o relacji między cierpieniem a szczęściem w literaturze.

„Człowiek upada i powstaje.”

Komentarz egzaminacyjny: To zdanie z „Braci Karamazow”, zestawiające ludzką naturę z aniołem, który nigdy nie upada, i diabłem, który nigdy się nie podnosi, dobrze ilustruje temat możliwości odkupienia bohatera literackiego.

Ciekawostki i mało znane fakty

• Dostojewski pisał najczęściej w nocy, paląc papierosa za papierosem i pijąc mocną herbatę, a swoje powieści dyktował na głos, gdy pracował ze stenografką.
• Jego uzależnienie od hazardu było tak poważne, że potrafił zastawić w kantorze lombardowym nawet obrączkę żony i jej ubrania, tylko po to, by wrócić do stołu do ruletki.
• Podczas pozorowanej egzekucji na placu Siemionowskim jeden ze skazanych obok niego dosłownie postradał zmysły z przerażenia, a Dostojewski zapamiętał tamte minuty do końca życia jako najważniejsze w swoim istnieniu.
• Powieść „Gracz” powstała w rekordowe dwadzieścia sześć dni, ponieważ pisarz musiał dotrzymać skrajnie niekorzystnej umowy z wydawcą pod groźbą utraty praw do całej swojej twórczości.
• Choć uchodzi za jednego z najpoważniejszych pisarzy w historii, w listach do żony potrafił być czuły, zazdrosny i pełen humoru, co bardzo różni się od mrocznego wizerunku znanego z powieści.
• Jego pogrzeb w Petersburgu w 1881 roku zgromadził tłumy w liczbie kilkudziesięciu tysięcy osób, co pokazuje, jak wielkim autorytetem cieszył się już za życia, choć przez większość kariery zmagał się z długami.

Dziedzictwo Dostojewskiego: jak ukształtował literaturę i psychologię XX wieku

Wpływ Dostojewskiego wykracza daleko poza rosyjską literaturę XIX wieku, dlatego warto poświęcić mu osobną sekcję. Zygmunt Freud uważał „Braci Karamazow” za jedną z najważniejszych powieści w całej historii literatury i widział w postaci Dymitra Karamazowa niemal podręcznikowy opis konfliktu wewnętrznego, jaki później sam opisywał w kategoriach psychoanalizy. Friedrich Nietzsche przyznawał, że to właśnie od Dostojewskiego nauczył się czegoś o psychologii przestępcy, czego nie znalazł u żadnego innego pisarza.

Dwudziestowieczni egzystencjaliści, tacy jak Albert Camus czy Jean Paul Sartre, wracali do jego powieści przy każdej okazji, szukając w nich pierwowzoru pytań o sens istnienia w świecie bez oczywistych odpowiedzi moralnych. Franz Kafka czytał Dostojewskiego z obsesyjną uwagą i sam przyznawał, że czuje z nim głębokie pokrewieństwo duchowe. Echa jego prozy słychać także w polskiej literaturze powojennej, choćby w twórczości pisarzy zmagających się z pytaniami o winę, karę i moralną odpowiedzialność jednostki w obliczu totalitarnej przemocy.

Termin „powieść polifoniczna”, ukuty przez Michaiła Bachtina właśnie na przykładzie twórczości Dostojewskiego, do dziś jest podstawowym pojęciem w teorii literatury i tłumaczy się go studentom filologii na całym świecie. Dla maturzysty ważna jest jedna rzecz: kiedy na egzaminie trzeba wykazać, że jakiś problem ma charakter uniwersalny i ponadczasowy, powołanie się na Dostojewskiego niemal zawsze będzie trafnym i mocnym argumentem.

Jak wykorzystać biografię Dostojewskiego na egzaminie?

Kontekst biograficzny: Doświadczenie pozorowanej egzekucji i czterech lat katorgi na Syberii pomaga wyjaśnić, skąd u Dostojewskiego wzięła się tak wnikliwa wiedza o psychice człowieka na granicy życia i śmierci, widoczna choćby w postaci Raskolnikowa rozważającego granice zbrodni i kary. Jego własna epilepsja tłumaczy z kolei niezwykle realistyczne opisy stanów chorobowych księcia Myszkina w „Idiocie”. Nałóg hazardowy pisarza rzuca światło na powieść „Gracz”, w której opisał mechanizm uzależnienia od środka, wiedząc dokładnie, o czym pisze.

Kontekst historyczny i kulturowy: W pracach pisemnych warto łączyć Dostojewskiego z dziewiętnastowiecznym sporem między słowianofilami a zachodnikami w Rosji, a także z ogólnoeuropejskim przejściem od romantyzmu do realizmu psychologicznego. Na maturze ustnej dobrze sprawdza się też zestawienie go z dwudziestowiecznym egzystencjalizmem, ponieważ pytania, jakie stawiał w swoich powieściach, wprost zapowiadały późniejsze rozważania Camusa czy Sartre'a o wolności i odpowiedzialności jednostki.